Klasterowy ból głowy: objawy, przyczyny, skuteczne leczenie

Klasterowe bóle głowy to rzadkie, ale niezwykle intensywne schorzenie neurologiczne. Częstość ich występowania w populacji ocenia się na 0,1-0,4%, co czyni je jednym z najrzadszych rodzajów bólu głowy. To silne napady oraz towarzyszące im często zaczerwienienie oka, opadanie powieki oraz obrzęk. W przeciwieństwie do migreny, z którą bywa mylony, klasterowy ból pojawia się nagle i jest opisywany jako jeden z najsilniejszych możliwych bólów, jakie mogą towarzyszyć człowiekowi. Skuteczne leczenie napadu opiera się na tlenoterapii oraz szybko działających tryptanach. Leczenie profilaktyczne jest równie ważne, gdyż zmniejsza częstotliwość ataków.

 

🧠 Pigułka wiedzy: klasterowy ból głowy (ból Hortona)

🧬 Co to jest?

Rzadkie (0,1–0,4% populacji), ale skrajnie bolesne schorzenie neurologiczne - uznawane za jeden z najsilniejszych bólów, jakich może doświadczyć człowiek.

⚡ Jak wygląda ból?

Nagły, jednostronny, przeszywający lub „wiercący”, zwykle za jednym okiem lub w skroni. Trwa 15–80 minut, może pojawiać się kilka razy na dobę.

⏰ Cechą wyróżniającą jest regularność

Ataki występują seriami („klastrami”) przez tygodnie lub miesiące, często o tej samej porze dnia lub nocy, po czym następuje długa remisja.

👁️ Objawy towarzyszące (po stronie bólu)

• zatkany nos lub wodnisty katar
• łzawienie i zaczerwienienie oka
• potliwość i zaczerwienienie twarzy
• opadanie powieki, zwężenie źrenicy
• obrzęk powieki

🚶 Zachowanie podczas napadu

Silny niepokój ruchowy – chory nie może usiedzieć ani leżeć spokojnie (w przeciwieństwie do migreny).

👨 Kogo dotyczy najczęściej?

Głównie mężczyzn w wieku 20–40 lat, ale choroba może wystąpić także u kobiet i po 50. roku życia.

🧠 Przyczyna

Zaburzenia pracy podwzgórza oraz nadmierna aktywacja nerwu trójdzielnego, prowadzące do gwałtownej reakcji naczyniowo-nerwowej.

🍷 Najczęstszy wyzwalacz

Alkohol – nawet niewielka ilość w trakcie klasteru może natychmiast sprowokować atak.

🫁 Skuteczne leczenie napadu

Tlen medyczny 100% (wysoki przepływ) oraz szybko działające tryptany (zastrzyk lub aerozol do nosa). Zwykłe tabletki przeciwbólowe są nieskuteczne.

🛡️ Profilaktyka

Werapamil, glikokortykosteroidy, lit oraz nowoczesne leki biologiczne zmniejszające częstość ataków.

❗ Dlaczego to ważne?

Choroba nie jest śmiertelna, ale bez leczenia drastycznie obniża jakość życia i może prowadzić do depresji oraz myśli samobójczych. Wczesna diagnoza i stała opieka neurologa są kluczowe.

 

Co to jest klasterowy ból głowy i jakie są jego objawy?

Klasterowy ból głowy, znany też jako ból Hortona, swoją nazwę zawdzięcza niezwykłej regularności, z jaką atakuje. Pojawia się w seriach, czyli „klasterach”, które mogą trwać tygodniami, a nawet miesiącami. W tym czasie ból potrafi uderzać codziennie, często o tej samej porze, po czym nagle znika na długi okres remisji. To nie jest zwykły ból głowy. Pacjenci opisują go jako jeden z najgorszych, jakich można doświadczyć. Charakteryzuje się silnym, kłującym, piekącym lub świdrującym uczuciem, promieniującym do innych części głowy. Skupia się zazwyczaj po jednej stronie twarzy, głęboko za okiem, w skroni lub w okolicy czoła. W przeciwieństwie do osób z migreną, które szukają ciszy w ciemnym pokoju, osoby zmagające się z bólem głowy Hortona są pobudzone i niespokojne. Odczuwają silny niepokój ruchowy i rozpaczliwie próbują uciec od bólu.

 

Atakowi towarzyszą bardzo konkretne objawy po tej samej stronie twarzy:

• zaczerwienienie i silne łzawienie oka,
• uczucie zatkania nosa i wyciek wodnistej wydzieliny z otworu nosowego,
• zaczerwienienie i potliwość twarzy,
• opadnięcie powieki i zwężenie źrenicy (elementy tzw. zespołu Hornera),
• obrzęk powieki.

 

Klasterowy ból głowy pojawia się nagle i bardzo szybko narasta. Pojedynczy napad trwa od 15 do 80 minut. Klasterowy ból głowy najczęściej występuje u mężczyzn w wieku 20-40 lat, chociaż może wystąpić nawet po 50. roku życia. Początek klasterowego bólu głowy zwykle przypada na wiek 10-30 lat, ale u kobiet może rozpocząć się po 40. roku życia.

 

FAQ: Czy klasterowy ból głowy jest śmiertelny

Klasterowy ból głowy sam w sobie nie jest chorobą śmiertelną i nie powoduje bezpośredniego zagrożenia dla życia. Jednak jego ekstremalna intensywność prowadzi do ogromnego cierpienia psychicznego i fizycznego, co znacząco obniża jakość życia.

 

FAQ: Czy klasterowe bóle mogą być dziedziczne?

Klasterowy ból głowy może występować rodzinnie, ale nie udowodniono jeszcze genetycznego podłoża choroby. Jeśli ktoś z Twoich najbliższych krewnych (np. rodzic lub rodzeństwo) cierpi na tę chorobę, ryzyko jej wystąpienia może być kilkukrotnie wyższe niż w populacji ogólnej.

 

Klasterowy ból głowy: co oznacza rozpoznanie G44?

W Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób ICD-10, klasterowy ból głowy jest sklasyfikowany pod kodem G44 ("Inne zespoły bólu głowy"). Rozpoznanie to umożliwia lekarzom precyzyjne dokumentowanie schorzenia, odróżniając je od powszechniejszych dolegliwości, jak migrena (G43) czy napięciowe bóle głowy (G44.2).

Kod G44 formalnie potwierdza, że pacjent cierpi na konkretną, uznaną jednostkę chorobową, a nie "zwykły" czy "bardzo silny ból głowy". Umieszczenie go w kategorii "G" (choroby układu nerwowego) od razu klasyfikuje problem jako schorzenie neurologiczne. To dla wielu pacjentów pierwszy krok do poczucia bycia zrozumianym i właściwie zdiagnozowanym.

Posiadanie precyzyjnego kodu jest często warunkiem koniecznym do uzyskania refundacji na drogie, ale skuteczne terapie. Bez kodu G44 w dokumentacji, dostęp do różnych metod leczenia mógłby być niemożliwy.

 

FAQ: Co to jest cluster headache?

Cluster headache to angielska nazwa klasterowego bólu głowy.

 

Zobacz: Leki na ból głowy. Rodzaje tabletek na ból głowy na receptę i bez recepty

 

Jakie są przyczyny klasterowego bólu głowy?

Chociaż dokładne przyczyny klasterowego bólu głowy wciąż są przedmiotem badań, główna teoria naukowa skupia się na dysfunkcji podwzgórza. Jest to niewielka struktura w mózgu, która pełni rolę nadrzędnego regulatora rytmów biologicznych organizmu, w tym cyklu snu i czuwania. To właśnie nieprawidłowe działanie podwzgórza tłumaczy, dlaczego ataki pojawiają się z taką uderzającą regularnością – często o stałych porach dnia i nocy oraz sezonowo.

Jak powstaje ból? Mechanizm w trzech krokach:

1. Błędny sygnał z podwzgórza: u osób z tą chorobą podwzgórze okresowo wysyła nieprawidłowe impulsy.
2. Aktywacja nerwu trójdzielnego: te impulsy podrażniają główny nerw czuciowy twarzy – nerw trójdzielny. Jego zadaniem jest przekazywanie do mózgu informacji o dotyku, temperaturze i bólu z obszaru twarzy.
3. Reakcja naczyniowa i ból: gwałtowna aktywacja nerwu trójdzielnego prowadzi do rozszerzenia naczyń krwionośnych w okolicy oka oraz uwolnienia substancji chemicznych wywołujących stan zapalny. To połączenie jest interpretowane przez mózg jako ekstremalnie silny, przeszywający ból. Jednocześnie ta sama reakcja nerwowa odpowiada za objawy towarzyszące, takie jak łzawienie oka czy zatkanie nosa.

 

Równie istotne są czynniki prowokujące, zwłaszcza w okresie aktywności choroby. Najsilniejszym z nich jest alkohol, który może niemal natychmiast wywołać napad, a warto dodać, że większość pacjentów to obecni lub byli palacze tytoniu.

 

FAQ: Czy klasterowy ból głowy może powodować wewnętrzny niepokój?

Tak, i to na dwa sposoby. Po pierwsze, w trakcie samego ataku pojawia się przymus chodzenia i ruszania się – nie da się wtedy usiedzieć w miejscu. Po drugie, sam strach przed tym, że ból znowu nadejdzie, powoduje ogromne napięcie i lęk, nawet w dniach, kiedy nic nie boli.

 

FAQ: Czego brakuje w organizmie, gdy boli głowa?

W przypadku bólu klasterowego problem nie leży w niedoborze substancji, a w złożonych procesach neurobiologicznych. W przypadku zwykłych bólów głowy przyczyną może być odwodnienie czy niedobór magnezu.

 

Jak wygląda diagnoza bólu klasterowego?

Diagnozowaniem zajmuje się neurolog, jednak pierwszy kontakt pacjenta z klasterowym bólem głowy często odbywa się u lekarza rodzinnego, który kieruje na dalsze badania i przeprowadza wstępną diagnostykę. Niestety, schorzenie jest rzadko rozpoznawane, ponieważ przeciętny lekarz nie styka się z nim często. Średni czas do postawienia właściwej diagnozy wynosi kilka lat. W diagnostyce klasterowego bólu głowy lekarz zbiera dokładny wywiad dotyczący charakteru bólu oraz chorób towarzyszących. Mogą być zlecone badania obrazowe, takie jak tomografia komputerowa lub rezonans magnetyczny. Pacjenci z klasterowym bólem głowy powinni prowadzić dzienniczek bólu, aby monitorować częstotliwość i czas występowania ataków oraz pomóc lekarzowi w postawieniu diagnozy. Leczenie klasterowego bólu głowy jest trudne i wymaga indywidualnego podejścia do każdego pacjenta.

 

FAQ: Jakie bóle głowy powinny niepokoić?

Niepokoić powinien każdy ból głowy, który jest nagły i bardzo silny, towarzyszą mu objawy neurologiczne (np. drętwienie, mowa), gorączka, sztywność karku lub nasila się po wysiłku.

 

FAQ: Dlaczego klasterowy ból głowy określany jest jako ból samobójców?

Klasterowy ból głowy bywa nazywany w literaturze medycznej jako "ból samobójców" ze względu na ekstremalne natężenie bólu. To jedno z najbardziej bolesnych schorzeń neurologicznych, które może prowadzić do myśli samobójczych u nieleczonych pacjentów. Pamiętaj, jeśli pojawią się u Ciebie takie myśli, jak najszybciej powiedz o tym lekarzowi.

 

Sprawdź też: Niepokój - jak pokonać wewnętrzny i ciągły brak spokoju?

 

Leczenie napadu: jak skutecznie przerwać klasterowy ból głowy?

Standardowe leki przeciwbólowe (ibuprofen, paracetamol) oraz opioidy są nieskuteczne w ataku klasterowym z dwóch głównych powodów. Po pierwsze, działają zbyt wolno. Ból osiąga maksymalną intensywność w kilka minut, a tabletka potrzebuje na wchłonięcie co najmniej pół godziny, więc atak często mija, zanim lek zdąży zadziałać. Po drugie, leki te nie celują w specyficzny, neuro-naczyniowy mechanizm bólu klasterowego, który wymaga szybkiego zwężenia naczyń krwionośnych w mózgu. Najskuteczniejsze metody leczenia klasterowego bólu głowy w fazie ostrej to tlenoterapia oraz tryptany.

 

Tlenoterapia: jak przerwać atak za pomocą tlenu?

Wdychanie 100% tlenu medycznego jest jedną z najskuteczniejszych i najbezpieczniejszych metod przerywania ataków klasterowego bólu głowy. Często jest rekomendowane przez lekarzy jako terapia pierwszego wyboru.

• Jak to działa? Czysty tlen powoduje gwałtowne zwężenie naczyń krwionośnych w mózgu, które w czasie ataku są patologicznie rozszerzone. Przeciwdziała to mechanizmowi napędzającemu ból i przynosi ulgę.
• Jak stosować? Pacjent powinien przyjąć pozycję siedzącą, lekko pochylając się do przodu. Tlen wdycha się przez specjalną maskę bezzwrotną (która zapobiega mieszaniu się wydychanego dwutlenku węgla z tlenem), z wysokim przepływem, wynoszącym zazwyczaj od 7 do 15 litrów na minutę. Stosowanie tlenu z niższym przepływem jest nieskuteczne.
• Kiedy spodziewać się ulgi? U większości pacjentów znacząca poprawa następuje już po 10-15 minutach inhalacji.
• Praktyczne wskazówki. Ważne, aby pacjent miał zapewniony dostęp do butli z tlenem medycznym w domu. Neurolog może wystawić odpowiednie zlecenie, które umożliwia refundację lub wypożyczenie koncentratora tlenu czy butli. Posiadanie tlenu "pod ręką" daje pacjentowi poczucie bezpieczeństwa i narzędzie do walki z atakiem.

 

Tryptany: czym są i jak działają?

Tryptany to grupa leków stworzona pierwotnie do leczenia migreny, ale w odpowiedniej formie są niezwykle skuteczne również w bólu klasterowym.

• Jak to działa? Podobnie jak tlen, tryptany powodują zwężenie rozszerzonych naczyń krwionośnych w mózgu. Dodatkowo hamują uwalnianie substancji zapalnych i neuroprzekaźników bólu (jak CGRP) z zakończeń nerwu trójdzielnego.
• Jaka forma jest skuteczna? Kluczowy jest czas. Tabletki odpadają – działają zbyt wolno. Skuteczne są jedynie formy o szybkim wchłanianiu:
  • zastrzyki podskórne (np. sumatryptan): to najszybsza i najskuteczniejsza opcja. Pacjent może samodzielnie podać sobie lek za pomocą prostego w obsłudze pena. Ulga może pojawić się już po 5-10 minutach,
  • aerozol do nosa (np. sumatryptan, zolmitryptan): to dobra alternatywa dla osób, które boją się zastrzyków. Lek wchłania się przez błonę śluzową nosa i zaczyna działać po około 15-20 minutach.
• Ważne ograniczenia: należy pamiętać o maksymalnej dobowej dawce tryptanów, którą zawsze ustala lekarz. Nadużywanie tych leków może prowadzić do polekowych bólów głowy.

 

Co zrobić, gdy nic nie pomaga na klasterowy ból głowy? Neurostymulacja

Dla pacjentów, u których powyższe metody są nieskuteczne lub przeciwwskazane, nowoczesna medycyna oferuje metody neuromodulacyjne, między innymi nieinwazyjną stymulację nerwu błędnego (nVNS). Polega ona na przyłożeniu stymulatora do szyi w okolicy przebiegu nerwu błędnego. Wysyłane delikatne impulsy elektryczne mogą pomóc przerwać atak poprzez modulowanie aktywności szlaków bólowych w mózgu. Jest to opcja bezpieczna i coraz częściej stosowana w leczeniu zarówno ostrych ataków, jak i w profilaktyce.

Każda z wyżej wymienionych metod powinna być wprowadzona i monitorowana przez lekarza neurologa, który pomoże dobrać najskuteczniejszą i najbezpieczniejszą strategię leczenia dla danego pacjenta.

 

FAQ: Czy klasterowe bóle głowy mogą wystąpić u kobiet?

Mogą, ale rzadziej. Klasterowy ból głowy występuje dziewięć razy częściej u mężczyzn niż u kobiet.

 

Leczenie profilaktyczne klasterowego bólu głowy: jak zapobiegać atakom?

Leczenie profilaktyczne jest bardzo ważne. Jego celem jest uzyskanie najdłuższego okresu remisji. W zapobieganiu napadom zastosowanie znalazły:

• blokery kanału wapniowego: werapamil jest lekiem pierwszego wyboru, a jego podawanie wymaga regularnego monitorowania serca i ścisłej kontroli EKG,
• glikokortykosteroidy: stosowane jako terapia przejściowa, by szybko zredukować liczbę napadów,
• węglan litu: skuteczny w postaci przewlekłej, wymaga monitorowania stężenia we krwi,
• leki biologiczne: takie jak galkanezumab, działają jak "inteligentny pocisk", precyzyjnie blokując peptyd CGRP – substancję znaczącą w mechanizmie powstawania bólu.

 

5 najczęstszych wyzwalaczy bólu Hortona: czego unikać?

W okresie aktywności choroby, czyli w trakcie trwania klasteru, układ nerwowy pacjenta staje się niezwykle wrażliwy. Pewne, zazwyczaj nieszkodliwe bodźce, mogą zadziałać jak "przycisk zapłonu", niemal natychmiastowo prowokując kolejny, pełnoobjawowy atak bólu. Co może nasilać ataki?

• alkohol – nawet niewielka ilość jest najczęstszym wyzwalaczem,
• nitrogliceryna i leki rozszerzające naczynia krwionośne,
• silne zapachy (perfumy, chemikalia),
• zaburzenia snu,
• gwałtowne zmiany ciśnienia (lot samolotem, góry).

 

FAQ: Co oznacza ból głowy w skroniach?

Ból w skroniach może być objawem wielu dolegliwości, m.in. bólu klasterowego, migreny, stresowego bólu głowy czy zapalenia tętnicy skroniowej.

 

Powikłania klasterowego bólu głowy: na co uważać w dłuższej perspektywie?

Klasterowy ból głowy to nie tylko wyzwanie w trakcie samego napadu. Jego skutki mogą odciskać piętno na codziennym życiu pacjentów także w dłuższej perspektywie. Przewlekłe, silne bóle głowy, które pojawiają się regularnie, mogą prowadzić do poważnych powikłań psychicznych i fizycznych. Pacjenci często zmagają się z zaburzeniami snu, przewlekłym zmęczeniem oraz spadkiem energii, co przekłada się na trudności w pracy i życiu rodzinnym. Długotrwały stres związany z oczekiwaniem na kolejny napad bólu może prowadzić do rozwoju depresji, lęku, a nawet myśli samobójczych.

Nie bez znaczenia są także relacje społeczne. Osoby cierpiące na klasterowy ból głowy mogą wycofywać się z życia towarzyskiego, co dodatkowo pogłębia poczucie izolacji. Warto pamiętać, że nieleczony lub niewłaściwie leczony klasterowy ból głowy zwiększa ryzyko powikłań, dlatego tak ważne jest wdrożenie skutecznego leczenia profilaktycznego.

Aby zminimalizować ryzyko powikłań, pacjenci powinni pozostawać pod stałą opieką specjalisty, stosować się do zaleceń dotyczących leczenia oraz unikać czynników wywołujących ból. Warto również sięgać po techniki relaksacyjne, jak medytacja czy joga, które pomagają radzić sobie ze stresem i napięciem. Jeśli pojawią się objawy depresji, lęku lub inne niepokojące dolegliwości, nie należy zwlekać z wizytą u lekarza.

 

Dowiedz się więcej o: Depresja lękowa (agitowana): objawy, przyczyny i leczenie

 

Jak odróżnić klasterowy ból głowy od migreny i bólu napięciowego?

Choć każdy z tych bólów potrafi znacząco utrudnić życie, ich natura, objawy i leczenie są zupełnie inne. Pomylenie klasterowego bólu głowy z migreną to jeden z najczęstszych błędów diagnostycznych, który skazuje pacjentów na lata nieskutecznej terapii i niepotrzebnego cierpienia. Bóle te rozróżnia się na podstawie charakteru bólu, aury, zachowania podczas ataku oraz objawów towarzyszących. Ból napięciowy, najpowszechniejszy ze wszystkich, jest zazwyczaj najłatwiejszy do odróżnienia ze względu na swoje łagodniejsze i bardziej "tępe" oblicze. Zrozumienie tych różnic jest pierwszym i najważniejszym krokiem do uzyskania właściwej pomocy.

Poniższa tabela przedstawia cechy, które pomogą odróżnić te trzy najczęstsze rodzaje bólu głowy oraz dobrać skuteczne leczenie:

 

Cecha	Klasterowy ból głowy (ból Hortona)	Migrena	Napięciowy ból głowy
Charakter bólu	Ekstremalnie silny, przeszywający, kłujący, wiercący. Często opisywany jako "rozpalony pręt w oku".	Umiarkowany do silnego, pulsujący, tętniący. Nasilający się przy ruchu.	Łagodny do umiarkowanego, tępy, uciskający. Opisywany jako "ciasna opaska wokół głowy".
Lokalizacja	Zawsze jednostronny. Skupiony wokół jednego oka, w skroni lub na czole. Zwykle pozostaje po tej samej stronie w trakcie całego klasteru.	Najczęściej jednostronny (ok. 60-70% przypadków), ale może zmieniać strony przy kolejnych atakach.	Zawsze obustronny. Obejmuje całą głowę, często z naciskiem na kark i czoło.
Zachowanie podczas ataku	Silny niepokój ruchowy, pobudzenie. Pacjent nie może usiedzieć w miejscu, chodzi, kołysze się.	Potrzeba odpoczynku, unikanie bodźców. Pacjent szuka ciemnego, cichego pomieszczenia, chce leżeć nieruchomo.	Zazwyczaj nie zaburza codziennej aktywności. Pacjent jest w stanie funkcjonować, choć z dyskomfortem.
Czas trwania napadu	Krótki, ale intensywny: od 15 minut do 3 godzin.	Długi: od 4 do 72 godzin.	Zmienny: od 30 minut do nawet 7 dni.
Częstotliwość ataków	Cykliczna: od 1 do 8 ataków na dobę przez okres kilku tygodni/miesięcy (klaster), po czym następuje długa remisja.	Epizodyczna: Zazwyczaj od kilku razy w roku do kilku razy w miesiącu.	Bardzo zmienna: Od sporadycznych epizodów do formy przewlekłej (ponad 15 dni w miesiącu).
Objawy towarzyszące	Bardzo charakterystyczne, po stronie bólu: łzawienie i zaczerwienienie oka, zatkany nos lub katar, opadanie powieki, potliwość twarzy.	Typowe: nudności, wymioty, nadwrażliwość na światło (fotofobia), dźwięk (fonofobia) i zapachy.	Zazwyczaj brak lub łagodne (np. lekka nadwrażliwość na światło lub dźwięk). Brak nudności i wymiotów.
Występowanie aury	Bardzo rzadko. Wystąpienie aury jest nietypowe dla tej choroby.	U ok. 25-30% pacjentów. Najczęściej aura wzrokowa (błyski, mroczki, linie) pojawiająca się przed bólem.	Nigdy. Aura nie występuje w tym typie bólu głowy.

 

Sprawdź także: Migrena oczna, czyli migrena z aurą. Objawy, co pomaga, przyczyny migreny ocznej

 

Jak żyć z klasterowym bólem głowy?

Życie z klasterowym bólem głowy to ogromne wyzwanie, ale nie oznacza ono bezradności. Po pierwsze, fundamentem jest znalezienie neurologa, który rozumie specyfikę tego schorzenia i jest w stanie postawić trafną diagnozę. Następnie, należy wdrożyć leczenie działające na dwóch torach: jedno do „gaszenia pożaru”, czyli natychmiastowego przerywania ataku i drugie – profilaktyczne, by zapobiegać jego powstawaniu.

Niezwykle ważna jest tu również świadomość własnego ciała, czyli uczenie się, co prowokuje ataki. Oznacza to także stałą gotowość do działania, np. posiadanie przy sobie leków przerywających napad, niezależnie od tego, czy jesteśmy w domu, w pracy, czy w podróży. Równie istotne jest wsparcie bliskich, rodziny i przyjaciół, którzy rozumieją powagę sytuacji i wiedzą, jak pomóc. To właśnie partnerstwo z lekarzem, aktywna rola pacjenta i wsparcie otoczenia są podstawą, która pozwala znacząco ograniczyć wpływ choroby na codzienność i odzyskać poczucie kontroli.

 

---

Przychodnia online Dimedic - wybierz konsultację:

E-recepta online

Lekarz rodzinny

Lekarz internista

Lekarz pediatra

---

Treści z działu "Wiedza o zdrowiu" z serwisu dimedic.eu mają charakter wyłącznie informacyjno-edukacyjny i nie mogą zastąpić kontaktu z lekarzem lub innym specjalistą. Wydawca nie ponosi odpowiedzialności za wykorzystanie porad i informacji zawartych w serwisie bez konsultacji ze specjalistą.