Kortykosteroidy

Ta podstrona zbiera maści, kremy, roztwory i płyny zawierające sam kortykosteroid, bez dodatkowych substancji czynnych. Wszystkie wydawane są na receptę. Preparaty, w których steryd połączono z antybiotykiem, lekiem przeciwgrzybiczym albo kwasem salicylowym, zbiera kategoria nadrzędna.

 

Maść sterydowa - skąd się bierze podział na słabe i silne?

To najważniejsza rzecz, jaką warto wiedzieć o sterydach na skórę: nie są one jednym lekiem w różnych opakowaniach. Dzielą się na klasy siły działania, a różnica między klasą najsłabszą i najsilniejszą jest ogromna - zarówno w skuteczności, jak i w tym, jak długo i gdzie wolno je stosować.

Ulotki nazywają tę klasę wprost w pierwszym zdaniu opisu działania:

• działanie słabe - na przykład octan hydrokortyzonu; ulotka opisuje go jako „syntetyczny kortykosteroid o słabym działaniu przeciwzapalnym”,
• działanie umiarkowanie silne - na przykład maślan hydrokortyzonu,
• działanie silne - na przykład propionian flutykazonu,
• działanie bardzo silne - na przykład propionian klobetazolu.

Ten podział nie jest ozdobą. Ulotka preparatu o bardzo silnym działaniu podaje jako jedno ze wskazań „trudne w leczeniu choroby skóry, których dotychczasowe leczenie słabszymi kortykosteroidami okazało się nieskuteczne” - czyli taki lek jest kolejnym krokiem po słabszym, a nie pierwszym wyborem. Z drugiej strony ulotka najsłabszego preparatu wymienia jako wskazanie „kontynuację leczenia silnie działającymi glikokortykosteroidami”, czyli rolę zejścia ze stopnia wyżej.

 

Jak długo wolno stosować maść sterydową?

Tu widać różnice między klasami najwyraźniej - i to te liczby warto sprawdzić w ulotce swojego preparatu, zanim się go przedłuży „na własną rękę”.

• Preparat słaby: na skórę 2-3 razy na dobę. Na twarz nie dłużej niż 3 dni. Jeśli nie ma poprawy po 7 dniach - kontakt z lekarzem. Bez porozumienia z lekarzem nie dłużej niż 14 dni i nie na rozległą powierzchnię.
• Preparat umiarkowanie silny: nie częściej niż 1-2 razy na dobę, bez przerwy nie dłużej niż 2 tygodnie, na twarz nie dłużej niż 7 dni. Ulotka podaje nawet limit ilościowy: nie więcej niż jedna tuba maści lub kremu na tydzień.
• Preparat silny: 1-2 razy na dobę do uzyskania poprawy, maksymalnie do 4 tygodni - a potem lekarz może zalecić rzadsze stosowanie albo przepisać lek o słabszym działaniu.

Dwie zasady praktyczne, które łatwo przeoczyć. Pierwsza: emolientu nie nakłada się bezpośrednio po maści sterydowej - dopiero po jej wchłonięciu. Druga: kremu i płynu zwykle nie stosuje się pod opatrunkiem okluzyjnym, a przy maści dopuszcza się go tylko przy nadmiernym rogowaceniu zmian, ze zmianą opatrunku raz na 24 godziny.

 

Dzieci, twarz i fałdy skórne - dlaczego są traktowane osobno

Przyczyna jest jedna i ulotki podają ją wprost: w tych miejscach i u tych pacjentów lek wchłania się mocniej.

Ulotka preparatu umiarkowanie silnego wylicza, kiedy wchłanianie przez skórę rośnie: na delikatnej skórze w okolicy fałdów, na skórze twarzy, na skórze z uszkodzonym naskórkiem, pod opatrunkiem okluzyjnym, przy częstym stosowaniu, na dużej powierzchni - i dodaje, że u dzieci wchłanianie jest większe niż u dorosłych.

Z tego wynikają konkretne granice wiekowe, różne dla różnych klas:

• preparat słaby - u dzieci poniżej 12 lat tylko z zalecenia lekarza,
• preparat umiarkowanie silny - nie stosuje się poniżej 2 lat; powyżej 2 lat bardzo ostrożnie, tylko raz na dobę, na niewielką powierzchnię i nie na twarz,
• preparat silny - przeciwwskazany w pierwszym roku życia, w tym w wyprysku pieluszkowym,
• preparat bardzo silny - od 12 lat, u dzieci młodszych przeciwwskazany.

 

Maść sterydowa - na co się stosuje?

Wskazania są podobne w całej grupie i dotyczą niezakażonych stanów zapalnych skóry, które reagują na leczenie kortykosteroidami. Ulotki wymieniają atopowe zapalenie skóry, wyprysk kontaktowy alergiczny i inne postacie wyprysku, łojotokowe zapalenie skóry, łuszczycę z wyłączeniem zmian uogólnionych, liszaj płaski, świerzbiączkę, toczeń rumieniowaty w postaci skórnej, rumień wielopostaciowy oraz duże odczyny po ukąszeniach owadów.

Różnice między klasami polegają nie na liście chorób, a na nasileniu i rodzaju zmian: preparaty umiarkowanie silne ulotka przypisuje stanom „o średnim lub ciężkim nasileniu, przebiegającym z uporczywym swędzeniem lub nadmiernym rogowaceniem”, a bardzo silne - zmianom opornym na słabsze leczenie. Najsłabsze preparaty mają dodatkowo wskazania, których nie mają mocniejsze: oparzenia I i II stopnia, w tym słoneczne, oraz łagodzenie odczynów po ukąszeniach owadów.

 

Maść sterydowa - przeciwwskazania

Ulotki w tej grupie wymieniają zgodnie:

• nadwrażliwość na substancję czynną, na inne kortykosteroidy lub na składniki preparatu,
• zakażenia skóry - bakteryjne, wirusowe (w tym opryszczka i ospa wietrzna) oraz grzybicze,
• trądzik pospolity i różowaty oraz zapalenie skóry wokół ust,
• świąd bez stanu zapalnego oraz świąd okolicy odbytu i narządów płciowych,
• zanik skóry, otwarte rany i uszkodzoną skórę,
• nowotwory i stany przednowotworowe skóry, zmiany gruźlicze skóry oraz współistniejącą grzybicę układową.

Osobne ostrzeżenie dotyczy łączenia leków: ulotka preparatu bardzo silnego zaznacza, że stosowanie go razem z innymi kortykosteroidami - doustnymi lub miejscowymi - albo z lekami regulującymi odporność może prowadzić do ciężkich zakażeń.

 

Maść sterydowa - skutki uboczne

Działania niepożądane dzielą się na te miejscowe, w skórze, i te ogólne, wynikające z wchłonięcia leku do krwi.

Miejscowo ulotki wymieniają najczęściej świąd oraz pieczenie lub ból w miejscu podania. Rzadziej, zwłaszcza przy dłuższym stosowaniu: zanik naskórka i tkanki podskórnej, rozstępy, teleangiektazje (rozszerzone naczynka), zapalenie mieszków włosowych, trądzik posteroidowy, zapalenie skóry wokół ust, nadmierne owłosienie lub łysienie, odbarwienia i przebarwienia skóry, suchość, wybroczyny oraz opóźnione gojenie ran. Osobno: nadkażenia bakteryjne, grzybicze i wirusowe, występujące szczególnie pod opatrunkiem okluzyjnym i w fałdach skóry.

Przy stosowaniu na skórę powiek ulotki wymieniają jaskrę i zaćmę - dlatego okolica oczu wymaga szczególnej ostrożności.

Ogólnoustrojowo, przede wszystkim przy długim stosowaniu, dużej powierzchni, opatrunku okluzyjnym i u dzieci: zahamowanie osi podwzgórze-przysadka-nadnercza, objawy zespołu Cushinga (twarz księżycowata, otyłość brzuszna, zwiększenie masy ciała), zahamowanie wzrostu i rozwoju u dzieci, hiperglikemia i cukromocz, obrzęki, nadciśnienie tętnicze, osteoporoza oraz zmniejszenie odporności. Przy preparacie bardzo silnym ulotka dodaje osobne zalecenie: jeśli w trakcie leczenia pojawi się ból kości lub nasilą się wcześniejsze objawy kostne, trzeba to omówić z lekarzem.

 

Maść, krem czy płyn - co zmienia postać?

Wbrew pozorom nie jest to kwestia wygody, a dopasowania do rodzaju zmiany. Ulotki opisują to konkretnie:

• maść - na zmiany suche, łuszczące się i zrogowiałe; jest najbardziej tłusta, więc dłużej utrzymuje się na skórze i mocniej nawilża,
• krem - lżejszy; ulotka jednego z preparatów podaje, że krem lub płyn stosuje się w pierwszej fazie leczenia, a maść później, na zmiany już suche i łuszczące,
• płyn, piana i szampon leczniczy - na skórę owłosioną; ulotka zaznacza wprost, że płyn jest tam łatwiejszy do zastosowania niż maść czy krem.

Ta sama substancja czynna występuje więc czasem w trzech postaciach i nie są one wymienne „jak popadnie”. Jeśli lekarz przepisał krem na zmianę sączącą, a w aptece jest tylko maść, warto zapytać farmaceutę, a nie zamieniać samodzielnie.

 

Maść sterydowa - nazwy leków

Preparaty w tej podkategorii występują jako maści, kremy, roztwory i płyny na skórę, emulsje, aerozol, piana oraz szampony lecznicze. Pełna lista z substancjami czynnymi i podmiotami odpowiedzialnymi jest pod tym tekstem. Najczęściej szukane substancje mają w bazie własne podstrony - mometazon, klobetazol i betametazon.

Wybór preparatu to zawsze decyzja lekarza, bo zależy od trzech rzeczy naraz: rozpoznania, klasy siły i miejsca na ciele. Ta sama substancja, która jest właściwa na zrogowiałą zmianę na łokciu, może być zbyt silna na twarz albo dla dziecka.

W Dimedic możesz skonsultować się online: wypełniasz ankietę medyczną, a lekarz ocenia, czy leczenie jest w Twoim przypadku zasadne, biorąc pod uwagę rozpoznanie, miejsce i rozległość zmian, wiek oraz dotychczasowe leczenie. Przy pozytywnej ocenie e-recepta trafia do Ciebie SMS-em lub e-mailem.

Jeśli zmiana jest zakażona, sączy ropę, szybko się powiększa albo towarzyszy jej gorączka, właściwa jest bezpośrednia wizyta, a nie ocena na podstawie opisu.