Nadciśnienie tętnicze. Objawy, przyczyny, leczenie nadciśnienia
Autor: Przychodnia Dimedic
Nadciśnienie tętnicze to przewlekła choroba układu krążenia, którą rozpoznaje się, gdy ciśnienie krwi w pomiarze gabinetowym wynosi trwale 140/90 mmHg lub więcej. Schorzenie to zazwyczaj przez wiele lat przebiega bezobjawowo, nie powodując dolegliwości bólowych, jednak systematycznie uszkadza narządy wewnętrzne i stanowi poważne zagrożenie dla życia. Dzięki szybkiej diagnostyce i nowoczesnej medycynie może być ono skutecznie leczone. Szacuje się, że w Polsce problem ten dotyczy około 11 milionów dorosłych osób - co stanowi niemal jedną trzecią dorosłej populacji naszego kraju.
Czym jest nadciśnienie tętnicze?
Z medycznego punktu widzenia ciśnienie tętnicze to siła, z jaką krew napiera na ściany dużych naczyń krwionośnych (tętnic) podczas skurczu i rozkurczu serca. Wyraża się je w milimetrach słupa rtęci (mmHg) i zawsze zapisuje za pomocą dwóch wartości. Pierwsza z nich to ciśnienie skurczowe, obrazujące siłę nacisku w momencie, gdy serce kurczy się i wypompowuje krew do krwiobiegu. Druga wartość to ciśnienie rozkurczowe, które odzwierciedla ciśnienie w tętnicach w chwili, gdy serce odpoczywa i wypełnia się krwią pomiędzy uderzeniami.
Wysokie ciśnienie krwi jest szkodliwe, ponieważ zmusza serce do nieustannie wytężonej pracy pod dużym obciążeniem. Przewlekły nacisk na ściany naczyń krwionośnych powoduje ich stopniowe sztywnienie, mikrouszkodzenia oraz sprzyja odkładaniu się blaszek miażdżycowych. Z biegiem czasu ten stan doprowadza do groźnych zmian w całym układzie sercowo-naczyniowym, co może skutkować nagłymi i zagrażającymi życiu powikłaniami.
Normy ciśnienia - jakie wartości są prawidłowe
Klasyfikacja według wytycznych PTNT/PTK 2024
Prawidłowe rozpoznanie choroby opiera się na precyzyjnie określonych wartościach granicznych. Aby ocenić, jak Twoje wyniki wypadają na tle najnowszej wiedzy medycznej, warto poznać aktualne normy ciśnienia według klasyfikacji 2024, opracowane przez Polskie Towarzystwo Nadciśnienia Tętniczego (PTNT) oraz Polskie Towarzystwo Kardiologiczne (PTK), w zgodzie z wytycznymi europejskimi (ESC).
Poniższa tabela przedstawia podstawowy podział wartości ciśnienia w pomiarach wykonywanych w gabinecie lekarskim:
| Kategoria | Ciśnienie skurczowe (mmHg) | Ciśnienie rozkurczowe (mmHg) |
|---|---|---|
| Optymalne | < 120 | i < 70 |
| Podwyższone | 120-139 | i/lub 70-89 |
| Nadciśnienie tętnicze | ≥ 140 | i/lub ≥ 90 |
Nowością w najnowszych zaleceniach jest kategoria „podwyższonego ciśnienia", która zastąpiła dawne podziały na ciśnienie prawidłowe i wysokie prawidłowe. Taka zmiana ma na celu wcześniejsze zwrócenie uwagi pacjenta na konieczność modyfikacji stylu życia, jeszcze zanim rozwinie się pełnoobjawowa choroba.
Stopnie nadciśnienia i nadciśnienie izolowane skurczowe
Gdy wartości przekroczą próg diagnostyczny, lekarz ocenia stopień zaawansowania choroby, co pomaga w doborze odpowiednio intensywnego leczenia. Klasyfikacja ta pozwala usystematyzować problem i stanowi punkt wyjścia do ustalenia planu terapeutycznego.
- 1. stopień (łagodne): 140-159/90-99 mmHg
- 2. stopień (umiarkowane): 160-179/100-109 mmHg
- 3. stopień (ciężkie): ≥180/≥110 mmHg
- Izolowane skurczowe: ≥140/<90 mmHg - stan, w którym podwyższone jest wyłącznie ciśnienie skurczowe, typowy m.in. dla osób starszych ze względu na sztywność tętnic.
W debacie naukowej często pojawiają się pytania o różnice między wytycznymi (130/80 a 140/90), ponieważ niektóre zagraniczne towarzystwa naukowe obniżyły próg rozpoznania choroby. Polskie (PTNT) i europejskie (ESC) organizacje kardiologiczne konsekwentnie utrzymują jednak próg ≥140/90 mmHg jako moment rozpoznania, jednocześnie kładąc nacisk na to, by wartości 120-139/70-89 traktować jako sygnał ostrzegawczy.
Nadciśnienie białego fartucha i maskowane
Wartości uzyskiwane podczas wizyty w przychodni nie zawsze odzwierciedlają rzeczywisty stan organizmu na co dzień. Stres związany z obecnością personelu medycznego może powodować znaczny, choć chwilowy, wzrost wartości na ciśnieniomierzu.
Sytuację, w której ciśnienie w gabinecie jest wysokie, a w domu prawidłowe, określa się jako nadciśnienie białego fartucha. Nadciśnienie maskowane to zjawisko odwrotne - u pacjenta w przychodni wyniki są prawidłowe, natomiast w jego naturalnym środowisku przekraczają normę. Z tego powodu tak duże znaczenie mają dziś pomiary wykonywane poza placówką medyczną.
Przyczyny nadciśnienia tętniczego
Nadciśnienie pierwotne i wtórne
Podłoże tej choroby jest zróżnicowane, dlatego z punktu widzenia medycyny kluczowe jest rozróżnienie na przyczyny nadciśnienia - pierwotne i wtórne.
Nadciśnienie pierwotne (nazywane również samoistnym lub esencjalnym) diagnozuje się u zdecydowanej większości pacjentów, stanowiąc około 90-95% wszystkich przypadków. Nie da się w nim wskazać jednego, konkretnego narządu czy pojedynczej choroby odpowiedzialnej za wysokie ciśnienie; jest to wynik złożonych interakcji między uwarunkowaniami genetycznymi a wpływem środowiska.
Z kolei nadciśnienie wtórne odpowiada jedynie za 5-10% przypadków. W tej grupie nadmierny wzrost ciśnienia jest bezpośrednim objawem innej, toczącej się w organizmie choroby. Do najczęstszych przyczyn wtórnych należą schorzenia nerek (np. zwężenie tętnicy nerkowej), zaburzenia endokrynologiczne (choroby tarczycy, nadczynność kory nadnerczy), a także zespół obturacyjnego bezdechu sennego. W tych sytuacjach usunięcie lub skuteczne leczenie choroby podstawowej zwykle prowadzi do ustąpienia problemów z ciśnieniem.
Czynniki ryzyka
Nawet jeśli mamy skłonności genetyczne do rozwoju postaci samoistnej, to styl życia w ogromnej mierze determinuje, czy i kiedy choroba się ujawni. Medycyna dzieli czynniki ryzyka nadciśnienia na dwie główne grupy, co pomaga pacjentom zrozumieć, na co mają realny wpływ.
- Czynniki modyfikowalne (zależne od nas): nadwaga i otyłość, zbyt duża ilość soli w diecie, niska aktywność fizyczna (siedzący tryb życia), nadużywanie alkoholu, palenie tytoniu, przewlekły stres.
- Czynniki niemodyfikowalne (niezależne od nas): wiek (ryzyko rośnie wraz z upływem lat), płeć (u mężczyzn występuje częściej we wcześniejszym wieku, u kobiet po menopauzie), obciążenia rodzinne (występowanie choroby u rodziców lub rodzeństwa).
Znajomość własnego profilu ryzyka to podstawa - na tym opiera się zapobieganie wysokiemu ciśnieniu u osób, które jeszcze nie chorują.
Objawy nadciśnienia - dlaczego to „cichy zabójca"
Głównym problemem utrudniającym wczesną diagnostykę jest fakt, że przez wiele lat choroba potrafi rozwijać się zupełnie niepostrzeżenie. W początkowym etapie typowe objawy nadciśnienia po prostu nie istnieją, przez co zyskało ono niechlubne miano „cichego zabójcy". Pacjenci często dowiadują się o problemie przypadkowo, podczas rutynowych badań profilaktycznych u lekarza medycyny pracy lub w trakcie infekcji.
Z biegiem czasu, gdy wartości utrwalają się na wysokim poziomie, mogą pojawić się niecharakterystyczne dolegliwości. Należą do nich najczęściej tępe, pulsujące bóle głowy (lokalizujące się zazwyczaj w potylicy, zwłaszcza rano po przebudzeniu), zawroty głowy, mroczki przed oczami, szumy uszne, uderzenia gorąca oraz szybsze męczenie się i duszność podczas dotychczas tolerowanego wysiłku. U niektórych pacjentów występują także krwawienia z nosa oraz problemy ze snem.
Szczególną uwagę należy zwrócić na sytuacje, w których wartości na ciśnieniomierzu gwałtownie i drastycznie rosną (≥180/120 mmHg), co określa się jako przełom nadciśnieniowy. Stan taki dzielimy na stan pilny (bez uszkodzeń narządowych) oraz stan nagły, któremu towarzyszą groźne objawy, takie jak silny ból w klatce piersiowej, duszność, zaburzenia widzenia, zaburzenia mowy, drętwienie kończyn czy silny ból głowy z wymiotami. W przypadku wystąpienia objawów alarmowych teleporada nie jest wystarczająca - należy natychmiast wezwać pogotowie ratunkowe (112) lub udać się na Szpitalny Oddział Ratunkowy (SOR), ponieważ stany te stanowią bezpośrednie zagrożenie życia.
Jak rozpoznać nadciśnienie? Pomiar i diagnostyka
Jak prawidłowo mierzyć ciśnienie krwi?
Podstawą skutecznego i pewnego rozpoznania jest odpowiednio wykonany pomiar. Aby szczegółowo zapoznać się z zasadami, warto sprawdzić informacje o tym, jak prawidłowo mierzyć ciśnienie, ponieważ od kilku prostych reguł zależy wiarygodność wyników. Wyróżniamy trzy główne metody monitorowania: pomiar w gabinecie lekarskim, domowe pomiary ciśnienia krwi (HBPM - z ang. Home Blood Pressure Monitoring) oraz całodobowe monitorowanie ciśnienia tętniczego, czyli tzw. Holter ciśnieniowy (ABPM - z ang. Ambulatory Blood Pressure Monitoring).
Z uwagi na różnice w warunkach przeprowadzania badań progi rozpoznania nadciśnienia różnią się w zależności od zastosowanej metody:
| Metoda pomiaru | Próg rozpoznania nadciśnienia (mmHg) |
|---|---|
| Pomiar gabinetowy | ≥ 140/90 |
| Pomiar domowy (HBPM) | ≥ 135/85 |
| Pomiar całodobowy (ABPM) - średnia z całej doby | ≥ 130/80 |
| Pomiar całodobowy (ABPM) - średnia z dnia | ≥ 135/85 |
| Pomiar całodobowy (ABPM) - średnia z nocy | ≥ 120/70 |
Jakie badania wykonuje się przy nadciśnieniu?
Zdiagnozowanie problemu to dopiero początek drogi medycznej - dalej następuje diagnostyka nadciśnienia i badania mające ustalić przyczynę (zwłaszcza wykluczyć postać wtórną) oraz ocenić ewentualne uszkodzenia, jakie wysokie ciśnienie zdążyło wyrządzić w narządach. Lekarz zwykle zleca pakiet badań podstawowych, w skład którego wchodzą między innymi morfologia krwi, badanie ogólne moczu z oceną albuminurii, stężenie glukozy, profil lipidowy, poziom potasu, sodu, kwasu moczowego oraz kreatyniny z oceną przesączania kłębuszkowego (eGFR). Ważnym krokiem jest także spoczynkowe EKG oceniające rytm i ewentualny przerost mięśnia sercowego.
W zależności od sytuacji klinicznej wykonuje się badania rozszerzone oceniające powikłania narządowe - echokardiografię, USG nerek z oceną dopplerowską, badanie dna oka czy ocenę sztywności tętnic (wskaźnik kostka-ramię, prędkość fali tętna).
Oprócz badań laboratoryjnych specjalista przeprowadza ocenę ryzyka sercowo-naczyniowego pacjenta. W tym celu wykorzystuje się skale SCORE2 (dla osób w wieku 40-69 lat) oraz SCORE2-OP (dla osób w wieku 70 lat i starszych). Pozwalają one oszacować ryzyko wystąpienia groźnych zdarzeń (np. zawału serca lub udaru) w perspektywie najbliższych 10 lat. Warto podkreślić, że Polska jest kwalifikowana przez europejskie wytyczne jako kraj wysokiego ryzyka sercowo-naczyniowego, co tym bardziej uwydatnia wagę wczesnej diagnostyki i rzetelnego leczenia.
Powikłania nieleczonego nadciśnienia
Bagatelizowanie zaleceń lekarskich prowadzi do stopniowego niszczenia kluczowych dla życia organów. Niezwykle istotne jest zrozumienie, jak poważne potrafią być powikłania nieleczonego nadciśnienia, które rozwijają się latami w mechanizmie tak zwanego nadciśnieniowego uszkodzenia narządów.
Poniższa tabela obrazuje, jakie konsekwencje niesie za sobą brak kontroli nad chorobą dla poszczególnych układów naszego organizmu:
| Narząd docelowy | Możliwe powikłania narządowe |
|---|---|
| Serce | Przerost lewej komory mięśnia sercowego, choroba niedokrwienna, zawał serca, niewydolność serca, migotanie przedsionków. |
| Nerki | Przewlekła choroba nerek, obecność białka w moczu (białkomocz), schyłkowa niewydolność nerek wymagająca dializoterapii. |
| Mózg | Udar niedokrwienny mózgu, udar krwotoczny (wylew), przemijający atak niedokrwienny (TIA), otępienie naczyniowe (problemy z pamięcią). |
| Oczy | Retinopatia nadciśnieniowa (uszkodzenie naczyń siatkówki), pogorszenie ostrości widzenia, a w skrajnych przypadkach utrata wzroku. |
| Naczynia krwionośne | Przyspieszony rozwój miażdżycy, tętniak aorty (oraz jego pęknięcie), choroba tętnic obwodowych kończyn dolnych. |
Leczenie nadciśnienia tętniczego
Leki na nadciśnienie
Terapia farmakologiczna opiera się dziś na nowoczesnych, skutecznych i dobrze tolerowanych preparatach. Wszystkie leki na nadciśnienie zapisywane przez lekarzy można podzielić na pięć głównych grup, z których każda działa na organizm w nieco inny sposób, uzupełniając się nawzajem.
| Grupa leków | Przykładowe działanie / rola w organizmie |
|---|---|
| Inhibitory ACE (ACEI) | Rozszerzają naczynia krwionośne poprzez blokowanie enzymu odpowiedzialnego za ich kurczenie; chronią układ krążenia i nerki. |
| Sartany (ARB) | Wykazują działanie zbliżone do ACEI, rozluźniając naczynia; charakteryzują się dobrą tolerancją przez pacjentów. |
| Antagoniści wapnia | Hamują napływ jonów wapnia do komórek mięśniowych naczyń, co prowadzi do ich rozkurczenia i obniżenia oporu naczyniowego. |
| Diuretyki (tiazydowe/tiazydopodobne) | Potocznie zwane lekami moczopędnymi; pomagają nerkom pozbyć się nadmiaru sodu i wody z organizmu, co zmniejsza objętość krwi. |
| Beta-blokery | Zwalniają częstotliwość pracy serca i zmniejszają jego zapotrzebowanie na tlen; stosowane zwłaszcza przy współistniejących chorobach serca. |
Zgodnie z najnowszymi wytycznymi, leczenie u większości pacjentów zazwyczaj rozpoczyna się od razu od preparatów zawierających dwie substancje czynne w jednej tabletce. Te nowoczesne leki złożone (SPC) (z ang. Single-Pill Combination) ułatwiają codzienne życie pacjenta, ponieważ nie musi on pamiętać o przyjmowaniu wielu różnych tabletek, co poprawia dyscyplinę terapeutyczną i stabilność wyników.
Do jakich wartości obniżać ciśnienie (cele leczenia)?
Skuteczna terapia to nie tylko przyjmowanie leków, ale przede wszystkim uzyskanie odpowiednich wyników na ciśnieniomierzu. Zdefiniowane przez ekspertów cele leczenia nadciśnienia wskazują, że standardowo dąży się do osiągnięcia wartości w przedziale 120-129/70-79 mmHg.
Współczesna kardiologia kieruje się w tym aspekcie zasadą ALARA (z ang. As Low As Reasonably Achievable), co oznacza obniżanie ciśnienia „tak nisko, jak jest to rozsądnie osiągalne" i dobrze tolerowane przez chorego. Podejście to jest jednak zawsze zindywidualizowane; u osób starszych oraz pacjentów z tzw. zespołem kruchości (frailty) docelowe wartości bywają łagodniejsze, aby nie wywołać zawrotów głowy czy upadków, a dobór celów zależy w dużej mierze od ogólnej tolerancji terapii, a nie sztywno od wieku metrykalnego pacjenta.
Nadciśnienie oporne
U niektórych pacjentów uzyskanie prawidłowych wyników bywa bardzo trudne. O nadciśnieniu opornym mówimy w sytuacji, gdy mimo stosowania trzech leków z różnych grup (w tym obowiązkowo leku moczopędnego) w odpowiednich, maksymalnych tolerowanych dawkach ciśnienie krwi nadal utrzymuje się na poziomie ≥140/90 mmHg. Problem ten dotyczy około 10-15% wszystkich chorych i zazwyczaj wymaga rozszerzonej diagnostyki specjalistycznej w celu modyfikacji farmakoterapii lub wykluczenia nierozpoznanych wcześniej przyczyn wtórnych.
Jak obniżyć ciśnienie zmianą stylu życia?
Choć farmakologia stanowi filar terapii, nie można zapominać o fundamentalnym znaczeniu nawyków codziennych. Zrozumienie, jak obniżyć ciśnienie bez leków, jest niezbędne zarówno na etapie podwyższonego ciśnienia (jako profilaktyka), jak i w trakcie pełnej farmakoterapii (wspomaga działanie tabletek). Do najważniejszych modyfikacji zalecanych przez kardiologów należą:
- Ograniczenie spożycia soli: dzienne spożycie soli nie powinno przekraczać 5 gramów (co odpowiada w przybliżeniu jednej płaskiej łyżeczce do herbaty). Dotyczy to również, a właściwie przede wszystkim, soli ukrytej w żywności wysoko przetworzonej.
- Zwiększenie podaży potasu: dieta bogata w warzywa i owoce (szczególnie pomidory, banany, ziemniaki) naturalnie dostarcza potasu, który wspiera utrzymanie prawidłowego ciśnienia krwi.
- Redukcja masy ciała: zrzucenie zbędnych kilogramów u osób z nadwagą i otyłością to jeden z najskuteczniejszych niefarmakologicznych sposobów na poprawę wyników.
- Regularna aktywność fizyczna: zaleca się wdrożenie umiarkowanego wysiłku tlenowego (np. szybki marsz, pływanie, jazda na rowerze) przez większość dni w tygodniu.
- Ograniczenie używek: ważna jest znaczna redukcja spożywanego alkoholu oraz zaprzestanie palenia papierosów, które gwałtownie zwężają naczynia krwionośne.
Idealnym modelem odżywiania polecanym przez towarzystwa naukowe jest dieta na nadciśnienie (DASH) (z ang. Dietary Approaches to Stop Hypertension). Opiera się ona w głównej mierze na spożywaniu dużej ilości świeżych warzyw, owoców, pełnoziarnistych produktów zbożowych oraz niskotłuszczowego nabiału, przy jednoczesnym ograniczeniu tłuszczów zwierzęcych i czerwonego mięsa.
Nadciśnienie w grupach szczególnych
W pewnych sytuacjach życiowych oraz klinicznych choroba wymaga odmiennego, bardzo ostrożnego podejścia terapeutycznego. Szczególnym wyzwaniem dla lekarza jest nadciśnienie w ciąży, w którym priorytetem staje się bezpieczeństwo rozwijającego się płodu. Wiele popularnych preparatów (np. inhibitory ACE, sartany, diuretyki) jest w tym okresie bezwzględnie przeciwwskazanych, dlatego jako leki pierwszego wyboru u ciężarnych stosuje się metylodopę, labetalol oraz nifedypinę.
Osobnego spojrzenia wymaga również nadciśnienie u seniorów, u których naczynia krwionośne są znacznie bardziej usztywnione, co często prowadzi do izolowanego nadciśnienia skurczowego. Leczenie u pacjentów w podeszłym wieku wprowadza się ostrożniej i z większą uwagą na ryzyko skutków ubocznych. Równie istotne jest podejście u pacjentów ze współistniejącą cukrzycą oraz otyłością, gdzie farmakoterapię dobiera się pod kątem ochrony nerek i poprawy metabolizmu.
Nadciśnienie a telemedycyna: recepta i konsultacja online
Rozwój technologii medycznych sprawił, że opieka nad pacjentem kardiologicznym stała się znacznie bardziej przystępna. Oczywiście na początkowym etapie diagnozowania problemu, wykonywania badań czy przy nagłym pogorszeniu stanu zdrowia tradycyjna wizyta w gabinecie jest niezbędna. Jednak gdy choroba jest już ustabilizowana, a leczenie przynosi oczekiwane, trwałe rezultaty, osobiste wizyty w przychodni można ograniczyć.
Wielu pacjentom w codziennym funkcjonowaniu pomaga recepta online na leki na nadciśnienie, którą lekarz może bezpiecznie wystawić na podstawie udostępnionej dokumentacji medycznej potwierdzającej przebieg dotychczasowej terapii przewlekłej. E-recepta stanowi ogromne ułatwienie logistyczne - standardowo jest ważna 30 dni, jednak przy terapiach przewlekłych, takich jak leczenie nadciśnienia, lekarz może przedłużyć jej ważność nawet do 365 dni (choć leki wykupuje się wówczas partiami).
Zdalna opieka nie służy wyłącznie przedłużaniu terapii. Gdy pacjent ma wątpliwości dotyczące dawkowania, zaobserwował łagodne działania niepożądane leków (np. suchy kaszel, obrzęki kostek) lub chce omówić wyniki pomiarów domowych (HBPM), z pomocą przychodzi konsultacja online. Warto jednak pamiętać, że prezentowany tu artykuł ma charakter wyłącznie informacyjno-edukacyjny i nigdy nie zastępuje indywidualnej porady lekarskiej. Zawsze, gdy pojawiają się pytania o własne zdrowie, warto skonsultować się ze specjalistą.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Czy nadciśnienie można całkowicie wyleczyć?
Większość diagnoz to postać pierwotna choroby, która ma charakter przewlekły i nie da się jej trwale wyleczyć. Można ją jednak bardzo dobrze kontrolować poprzez styl życia i odpowiednią farmakoterapię, co zapobiega powikłaniom i pozwala na normalne, aktywne życie. Wyleczenie bywa możliwe niemal wyłącznie w rzadkiej postaci wtórnej, po usunięciu podstawowej przyczyny problemu.
Czy leki na ciśnienie trzeba brać do końca życia?
Zwykle tak. Zastosowana terapia działa i utrzymuje prawidłowe parametry tylko tak długo, jak długo lek jest obecny w organizmie pacjenta. Samodzielne i nagłe odstawienie tabletek zazwyczaj skutkuje szybkim nawrotem problemu i podwyższeniem wartości na ciśnieniomierzu.
Jakie ciśnienie jest niebezpieczne?
Wartości w gabinecie lekarskim równe lub wyższe niż 140/90 mmHg pozwalają rozpoznać chorobę - po potwierdzeniu w powtórzonych pomiarach - i wymagają oceny lekarskiej oraz wdrożenia odpowiedniego postępowania, ponieważ przewlekle uszkadzają narządy wewnętrzne. Natomiast wartości osiągające lub przekraczające próg 180/120 mmHg definiuje się jako przełom nadciśnieniowy - jest to stan wymagający pilnej interwencji medycznej.
Czy chorując na nadciśnienie, mogę pić kawę?
Umiarkowane spożycie kawy jest zazwyczaj dobrze tolerowane u większości osób z wyrównanym i skutecznie leczonym układem krążenia. Kofeina podnosi ciśnienie jedynie krótkotrwale i organizm zwykle szybko się do niej adaptuje. Jeśli jednak masz wątpliwości lub zauważasz skoki ciśnienia po spożyciu kofeiny, temat ten warto indywidualnie skonsultować z lekarzem prowadzącym.
Czy stres naprawdę podnosi ciśnienie krwi?
Tak. Ostre sytuacje stresowe powodują wyrzut hormonów, m.in. adrenaliny, co prowadzi do przejściowego zwężenia naczyń i przyspieszenia pracy serca. Przewlekły stres jest uznawany za modyfikowalny czynnik ryzyka, który może przyczyniać się do rozwoju i utrwalenia choroby.
Przychodnia online Dimedic - wybierz konsultację:
Treści z działu "Wiedza o zdrowiu" z serwisu dimedic.eu mają charakter wyłącznie informacyjno-edukacyjny i nie mogą zastąpić kontaktu z lekarzem lub innym specjalistą. Wydawca nie ponosi odpowiedzialności za wykorzystanie porad i informacji zawartych w serwisie bez konsultacji ze specjalistą.
Podobne artykuły
