Diuretyki (leki moczopędne): czym są i jakie jest ich zastosowanie?

Diuretyki, czyli leki moczopędne, to grupa leków, które zwiększają wydalanie sodu i wody przez nerki, dzięki czemu zmniejszają objętość płynów krążących w organizmie. Obniżają w ten sposób ciśnienie krwi i redukują obrzęki, dlatego diuretyki tiazydowe i tiazydopodobne należą do leków pierwszego wyboru w leczeniu nadciśnienia tętniczego. Poza kardiologią stosuje się je również w niewydolności serca, chorobach nerek i obrzękach różnego pochodzenia. O doborze konkretnego leku i jego dawce zawsze decyduje lekarz.

Co to są diuretyki i jak działają

Diuretyki to substancje, które zwiększają wydalanie sodu i wody przez nerki, głównie poprzez hamowanie ich wchłaniania zwrotnego w różnych odcinkach nefronu, czyli podstawowej jednostki czynnościowej nerki. Mówiąc prościej, leki te zmniejszają ilość sodu odzyskiwanego z moczu pierwotnego, a wraz z sodem w organizmie zostaje mniej wody.

Efektem jest zwiększona produkcja i wydalanie moczu (diureza), a co za tym idzie, mniejsza objętość krwi krążącej. To z kolei prowadzi do obniżenia ciśnienia tętniczego oraz zmniejszenia obrzęków. Najważniejsze efekty działania diuretyków to:

• Zmniejszenie objętości krwi krążącej i obniżenie ciśnienia tętniczego.
• Usuwanie obrzęków oraz nadmiaru płynu gromadzącego się w jamach ciała.
• Odciążenie serca w przebiegu niewydolności krążenia.
• Spowolnienie postępu niektórych chorób nerek.

 

Rodzaje diuretyków

Wyróżnia się pięć głównych grup diuretyków, które różnią się miejscem działania w nefronie, siłą efektu moczopędnego oraz profilem bezpieczeństwa. To właśnie te różnice sprawiają, że jeden pacjent otrzymuje lek na nadciśnienie, a inny silny lek odwadniający w niewydolności serca.

Grupa	Przykłady	Miejsce działania	Typowe zastosowanie
Diuretyki pętlowe	Furosemid, torasemid	Pętla Henlego	Silne odwadnianie, niewydolność serca, ostry obrzęk płuc
Diuretyki tiazydowe i tiazydopodobne	Hydrochlorotiazyd, indapamid	Cewka dalsza	Nadciśnienie tętnicze (leki pierwszego wyboru)
Diuretyki oszczędzające potas i antagoniści aldosteronu	Amiloryd, triamteren, spironolakton, eplerenon	Cewki zbiorcze	Ochrona potasu, niewydolność serca, terapia skojarzona
Inhibitory anhydrazy węglanowej	Acetazolamid	Cewka bliższa	Jaskra (rzadziej)
Diuretyki osmotyczne	Mannitol	Działanie osmotyczne w nefronie	Obrzęk mózgu, podwyższone ciśnienie wewnątrzczaszkowe

 

Kiedy stosuje się diuretyki (wskazania)

Diuretyki stosuje się w wielu chorobach związanych z nadmiarem płynów w organizmie lub zaburzeniami gospodarki wodno-elektrolitowej. Do najważniejszych wskazań należą:

• Nadciśnienie tętnicze, w którym diuretyki tiazydowe i tiazydopodobne są lekami pierwszego wyboru, zwłaszcza u osób starszych oraz przy współistniejącej niewydolności serca lub chorobie nerek.
• Niewydolność serca, gdzie w celu zmniejszenia obrzęków i duszności stosuje się głównie diuretyki pętlowe, czasem w skojarzeniu z lekami oszczędzającymi potas (zobacz też: niewydolność serca).
• Obrzęki pochodzenia nerkowego lub wątrobowego, na przykład w zespole nerczycowym, przewlekłej chorobie nerek czy marskości wątroby z wodobrzuszem.
• Ostry obrzęk płuc, w którym silne leki moczopędne podawane dożylnie zmniejszają przeciążenie objętościowe.
• Jaskra, gdzie inhibitory anhydrazy węglanowej obniżają ciśnienie w gałce ocznej.
• Obrzęk mózgu i niektóre zatrucia, w których wykorzystuje się diuretyki osmotyczne.

Wybór konkretnego preparatu zależy od choroby, stanu pacjenta oraz mechanizmu działania danego leku i zawsze należy do lekarza.

 

Działania niepożądane diuretyków

Podobnie jak inne leki, diuretyki mogą wywoływać działania niepożądane, które różnią się w zależności od rodzaju preparatu i indywidualnej reakcji organizmu. Do najczęstszych należą:

Działanie niepożądane	Na czym polega
Zaburzenia elektrolitowe	Hipokaliemia (niski potas), hiponatremia (niski sód), hipomagnezemia
Odwodnienie i spadek ciśnienia	Osłabienie, zawroty głowy, rzadziej omdlenie
Zaburzenia metaboliczne	Diuretyki tiazydowe mogą podnosić poziom glukozy, cholesterolu i kwasu moczowego
Zaburzenia rytmu serca	Zwłaszcza przy niedoborze potasu i magnezu
Zaburzenia czynności nerek	Przy nieprawidłowym dawkowaniu lub istniejącej chorobie nerek

Rzadziej występują reakcje alergiczne i wysypki skórne, zaburzenia słuchu (po diuretykach pętlowych stosowanych w dużych dawkach) oraz ginekomastia, czyli powiększenie piersi u mężczyzn, przy długotrwałym stosowaniu spironolaktonu.

Hipokaliemia i inne zaburzenia elektrolitowe

Najważniejszą cechą, którą trzeba znać przy diuretykach, jest ich wpływ na potas. Diuretyki tiazydowe i pętlowe zwiększają wydalanie potasu, dlatego mogą prowadzić do hipokaliemii, czyli jego zbyt niskiego poziomu. Objawia się ona między innymi osłabieniem mięśni, kurczami i zaburzeniami rytmu serca. Odwrotnie działają diuretyki oszczędzające potas (na przykład spironolakton), które potas zatrzymują i mogą go nawet podnosić. Z tego powodu w trakcie leczenia lekarz kontroluje poziom elektrolitów, a niekiedy zaleca odpowiednią dietę lub łączy leki z różnych grup, aby zrównoważyć gospodarkę potasową.

 

Przeciwwskazania i ostrożność

Stosowanie diuretyków może być przeciwwskazane w wielu sytuacjach klinicznych, dlatego lekarz zawsze analizuje bilans korzyści i ryzyka, zwłaszcza u osób z chorobami przewlekłymi. Do najważniejszych przeciwwskazań należą:

• Ciężka niewydolność nerek, szczególnie w przypadku diuretyków osmotycznych i pętlowych.
• Hipowolemia i odwodnienie.
• Ciężkie zaburzenia elektrolitowe, na przykład hipokaliemia, hiponatremia czy hipokalcemia.
• Dna moczanowa, którą diuretyki tiazydowe mogą nasilać przez wzrost stężenia kwasu moczowego.
• Ciężkie uszkodzenie wątroby oraz nadwrażliwość na substancję czynną lub składniki preparatu.

Osobnego omówienia wymaga ciąża i karmienie piersią. Diuretyki nie są w tym okresie lekami pierwszego wyboru w nadciśnieniu, ponieważ mogą zmniejszać objętość osocza, dlatego stosuje się je tu tylko w wybranych sytuacjach i wyłącznie pod kontrolą lekarza. Warto zaznaczyć, że w nadciśnieniu w ciąży dopuszczalne bywają natomiast blokery kanału wapniowego.

 

Diuretyki a inne leki na nadciśnienie

Diuretyki tiazydowe i tiazydopodobne tworzą, obok inhibitorów konwertazy angiotensyny, sartanów i blokerów kanału wapniowego, trzon nowoczesnej terapii nadciśnienia. Ich cechą szczególną jest wspomniany wpływ na potas: w odróżnieniu od leków takich jak inhibitory ACE czy sartany, które potas raczej podnoszą, tiazydy go obniżają. Dlatego te grupy leków bywają łączone, ponieważ ich działanie na gospodarkę potasową wzajemnie się równoważy.

Diuretyki różnią się też od pozostałych klas profilem działań niepożądanych. Nie wywołują suchego kaszlu typowego dla inhibitorów ACE ani obrzęków kostek charakterystycznych dla antagonistów wapnia, za to wymagają uważnej kontroli elektrolitów. Bywają również stosowane razem z beta-blokerami, a o doborze konkretnego zestawienia decyduje lekarz na podstawie chorób współistniejących.

 

Monitorowanie i bezpieczne stosowanie

Diuretyki wpływają na gospodarkę wodno-elektrolitową, dlatego ich stosowanie powinno odbywać się pod kontrolą lekarza. Ważne jest regularne monitorowanie poziomu elektrolitów (sodu, potasu i magnezu), a także ciśnienia tętniczego i funkcji nerek. Niekontrolowane przyjmowanie może prowadzić do odwodnienia, zaburzeń rytmu serca, a nawet pogorszenia czynności nerek, dlatego przy leczeniu długotrwałym zaleca się okresowe badania laboratoryjne.

W praktyce diuretyki przyjmuje się najczęściej rano, aby uniknąć nocnego oddawania moczu i związanych z nim zaburzeń snu. Nie należy odstawiać leku samodzielnie, nawet przy dobrych pomiarach ciśnienia, ponieważ jego działanie utrzymuje się tylko podczas przyjmowania. Celem terapii jest osiągnięcie i utrzymanie ustalonych indywidualnie wartości docelowych leczenia. W utrzymaniu ciągłości kuracji pomaga recepta online na leki na nadciśnienie, dzięki której można uniknąć nagłego braku tabletek.

 

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Co to są diuretyki?

Diuretyki, czyli leki moczopędne, to leki zwiększające wydalanie sodu i wody przez nerki. Zmniejszają w ten sposób objętość płynów w organizmie, co obniża ciśnienie tętnicze i redukuje obrzęki.

Jakie są rodzaje diuretyków?

Wyróżnia się pięć głównych grup: diuretyki pętlowe (na przykład furosemid), tiazydowe i tiazydopodobne (hydrochlorotiazyd, indapamid), oszczędzające potas i antagonistów aldosteronu (spironolakton, eplerenon), inhibitory anhydrazy węglanowej (acetazolamid) oraz osmotyczne (mannitol). Różnią się miejscem działania w nerce i siłą efektu moczopędnego.

Czy diuretyki obniżają potas?

To zależy od grupy. Diuretyki tiazydowe i pętlowe zwiększają wydalanie potasu i mogą powodować jego niedobór (hipokaliemię). Z kolei diuretyki oszczędzające potas, jak spironolakton, potas zatrzymują i mogą go podnosić. Dlatego w trakcie leczenia kontroluje się jego poziom.

Kiedy stosuje się diuretyki w nadciśnieniu?

W nadciśnieniu tętniczym stosuje się głównie diuretyki tiazydowe i tiazydopodobne, które należą do leków pierwszego wyboru. Są szczególnie przydatne u osób starszych oraz przy współistniejącej niewydolności serca lub przewlekłej chorobie nerek.

Czy diuretyki można stosować w ciąży?

Diuretyki nie są lekami pierwszego wyboru w nadciśnieniu w ciąży, ponieważ mogą zmniejszać objętość osocza. Stosuje się je w tym okresie tylko w wybranych sytuacjach i wyłącznie pod kontrolą lekarza.

 

Kiedy skonsultować się z lekarzem

Jeśli w trakcie stosowania diuretyków odczuwasz nasilone osłabienie, kurcze mięśni, silne zawroty głowy lub kołatanie serca, skontaktuj się z lekarzem, ponieważ mogą to być objawy zaburzeń elektrolitowych. Powodem do rozmowy jest też planowanie ciąży oraz pojawienie się nowych dolegliwości po włączeniu leku. W takich sytuacjach przydatna bywa konsultacja online z lekarzem, która pozwala szybko ocenić sytuację i w razie potrzeby zmodyfikować leczenie.

Pamiętaj jednak, że najważniejsze jest Twoje bezpieczeństwo. Objawy takie jak omdlenie, silne odwodnienie, nasilona duszność lub gwałtowne kołatanie serca wymagają pilnego kontaktu z placówką, a w razie gwałtownego pogorszenia stanu są to sytuacje nagłe.

---

Przychodnia online Dimedic - wybierz konsultację:

E-recepta online

Lekarz rodzinny

Lekarz internista

Lekarz pediatra

---

Bibliografia

Domański M. (2011). Leki moczopędne – zastosowanie we współczesnej terapii. Medycyna po Dyplomie, 20(11), 69–77.

Książek A., Załuska W. (2011). Stosowanie leków moczopędnych u pacjentów z nadciśnieniem tętniczym. Kardiologia po Dyplomie, 9(6), 12–17.

Sulikowska B., Manitius J. (2006). Mechanizmy działania leków moczopędnych. W: A. Tykarski, J. Manitius (red.), Diuretyki w leczeniu nadciśnienia tętniczego i chorób nerek (s. 27–39). Via Medica.

Rutkowski B. (2006). Zastosowanie leków moczopędnych w przewlekłej niewydolności nerek. W: A. Tykarski, J. Manitius (red.), Diuretyki w leczeniu nadciśnienia tętniczego i chorób nerek (s. 156–165). Via Medica.

Kopeć G., Podolec P. (2006). Diuretyki w leczeniu nadciśnienia tętniczego – aktualne zalecenia i kontrowersje. Arterial Hypertension, 10(3), 159–165.

Tomaszewska M., Waśniewska M. (2022). Diuretyki – przegląd działania i zastosowań klinicznych. Forum Nefrologiczne Edukacja, 15(1), 23–31.

Szymanowski A., Miśkowiec D. (2020). Diuretyki pętlowe w terapii niewydolności serca w gabinecie lekarza rodzinnego. Lekarz POZ, 6(1), 32–38.

Verdecchia P., Angeli F., Reboldi G. (2011). The role of diuretics in the treatment of hypertension. Annals of Clinical Biochemistry, 48(6), 464–471.

Kuźniar J. (2008). Diuretyki – wskazania i zastosowanie kliniczne. Farmacja Współczesna, 1(3), 12–18.

Manitius J. (2012). Znaczenie diuretyków w terapii niewydolności serca – przegląd aktualnych zaleceń. Folia Cardiologica, 7(5), 354–359.

Rybak A., Puchalski K. (2015). Diuretyki – skuteczność, bezpieczeństwo i zastosowanie kliniczne. Folia Cardiologica, 10(3), 231–238.

Krysiński P., Niemczyk M. (2018). Zastosowanie leków moczopędnych u pacjentów z chorobami serca i nerek – aspekty praktyczne. Choroby Serca i Naczyń, 15(2), 97–104.

Machlowska M. (2022). Diuretyki w leczeniu nadciśnienia tętniczego – przegląd mechanizmów działania. Repozytorium UJ.

Malinowska J. (2021). Rola diuretyków w terapii pacjentów z nadciśnieniem i obrzękami – implikacje kliniczne. Repozytorium UJ.

Mancia G., Fagard R., Narkiewicz K. i wsp. (2013). 2013 ESH/ESC Guidelines for the management of arterial hypertension. European Heart Journal, 34(28), 2159–2219.

Treści z działu "Wiedza o zdrowiu" z serwisu dimedic.eu mają charakter wyłącznie informacyjno-edukacyjny i nie mogą zastąpić kontaktu z lekarzem lub innym specjalistą. Wydawca nie ponosi odpowiedzialności za wykorzystanie porad i informacji zawartych w serwisie bez konsultacji ze specjalistą.