Deksametazon

Ta podstrona zbiera leki zawierające deksametazon. Wszystkie wydawane są na receptę. Deksametazon należy do glikokortykosteroidów działających ogólnie - i jest wśród nich tym o najsilniejszym działaniu przeciwzapalnym. Pokrewną substancją z tej samej podkategorii jest metyloprednizolon.

 

Deksametazon - co to jest?

Deksametazon jest syntetycznym hormonem kory nadnerczy z grupy glikokortykosteroidów. Ulotki opisują jego działanie jako długotrwałe i bardzo silne, obejmujące cztery kierunki: przeciwzapalny, przeciwalergiczny, przeciwgorączkowy i immunosupresyjny.

Kilka liczb z ulotek, które warto znać, bo tłumaczą, dlaczego dawki deksametazonu są tak małe:

• Maksymalne stężenie we krwi po podaniu doustnym występuje między 1 a 2 godziną od zażycia.
• Biologiczny okres półtrwania wynosi 36-54 godziny - to lek długo działający, znacznie dłużej niż większość glikokortykosteroidów.
• W 77% wiąże się z białkami osocza, a w około 97% jest metabolizowany w wątrobie.
• Hemodializa nie wpływa istotnie na stężenie deksametazonu we krwi.

 

Dlaczego deksametazon jest „mocniejszy” od innych sterydów?

To pytanie ma w ulotkach konkretną, liczbową odpowiedź - i jest ona ciekawsza, niż sugeruje samo słowo „mocniejszy”. Ulotka porównuje deksametazon z prednizonem i wychodzi z tego profil, nie jedna liczba:

• Działanie przeciwzapalne: około 7,5 raza silniejsze niż prednizonu.
• Wpływ na przemianę węglowodanową: 5 razy słabszy.
• Wpływ na gospodarkę wodno-elektrolitową: 10 razy słabszy.

Deksametazon jest więc mocniejszy tam, gdzie chodzi o leczenie, i słabszy tam, gdzie chodzi o skutki uboczne związane z wodą i sodem. Ulotki rozwijają to wprost: lek prawie nie zatrzymuje sodu i wody w organizmie, tylko nieznacznie zwiększa wydalanie potasu, a w małych i średnich dawkach nie wywołuje nadciśnienia tętniczego.

Ma to swoją cenę w innym miejscu. Deksametazon znacznie silniej niż inne hormony kory nadnerczy hamuje wydzielanie kortykotropiny z przysadki, a przez to obniża stężenie własnego kortyzolu. Powoduje też ubożenie organizmu w wapń. I z tego wynika zasada, którą opisuję niżej.

Jeśli chcesz porównać dawki różnych glikokortykosteroidów między sobą, tabela równoważności jest na stronie glikokortykosteroidów działających ogólnie.

 

Deksametazon - na co się stosuje?

Lista wskazań jest szeroka i obejmuje stany, w których inne glikokortykosteroidy nie są stosowane. Ulotki wymieniają między innymi:

• obrzęk mózgu - spowodowany guzem, interwencją neurochirurgiczną, bakteryjnym zapaleniem opon mózgowo-rdzeniowych albo ropniem mózgu. To wskazanie wynika bezpośrednio z tego, że deksametazon zmniejsza ciśnienie śródczaszkowe,
• ciężki, ostry napad astmy,
• początkowy, doustny etap leczenia rozległych i ciężkich chorób skóry (erytrodermia, pęcherzyca zwykła, ostra egzema),
• początkowy etap leczenia chorób autoimmunologicznych, w tym tocznia rumieniowatego układowego, zwłaszcza postaci trzewnych,
• ciężki, szybko postępujący przebieg reumatoidalnego zapalenia stawów,
• ciężkie choroby zakaźne ze stanami toksycznymi - na przykład gruźlica czy dur brzuszny, ale wyłącznie razem z leczeniem przeciwinfekcyjnym,
• leczenie paliatywne nowotworów złośliwych,
• COVID-19 u dorosłych i młodzieży od 12 lat o masie ciała co najmniej 40 kg, wymagających tlenoterapii,
• zapobieganie i leczenie wymiotów pooperacyjnych lub wywołanych leczeniem cytostatykami.

Dwa z tych wskazań - obrzęk mózgu i przeciwdziałanie wymiotom po chemioterapii - są dla deksametazonu charakterystyczne i wynikają z jego profilu, a nie z samego działania przeciwzapalnego.

 

Deksametazon - dawkowanie i zmiana na prednizon

Tu jest zasada, której nie ma przy żadnym innym glikokortykosteroidzie w tej bazie, a która wynika z profilu opisanego wyżej. Ulotka zapisuje ją wprost: jeśli po terapii początkowej konieczne jest długotrwałe leczenie, należy zmienić je na prednizon lub prednizolon - właśnie po to, żeby ograniczyć hamujący wpływ na korę nadnerczy.

Deksametazon jest więc lekiem fazy ostrej i początkowej, a nie lekiem do przewlekłego podawania. To tłumaczy, dlaczego w wielu wskazaniach ulotka mówi o „początkowym, doustnym etapie leczenia”.

Pozostałe zasady dawkowania:

• Dawki początkowe są zwykle stosunkowo wysokie, a w ostrym, poważnym przebiegu znacznie wyższe niż w chorobach przewlekłych. W obrzęku mózgu ulotka podaje dawkę początkową 8-10 mg, a w razie potrzeby do 80 mg.
• Dawka i czas leczenia mają być jednocześnie tak wysokie i tak długie, jak konieczne, oraz tak niskie i tak krótkie, jak to możliwe. To nie jest ozdobne zdanie - to reguła, która rządzi całym leczeniem sterydami.
• Każde zmniejszenie dawki następuje stopniowo, a po terapii lekarz może kontrolować czynność nadnerczy.
• Tabletki występują w dawkach 0,5 mg, 1 mg i 4 mg - a wybór mocy zależy od dawki początkowej i liczby dawek na dobę.

 

Deksametazon - tabletki i zastrzyki

Węzeł obejmuje dwie drogi podania i warto o tym wiedzieć, szukając konkretnego preparatu: część preparatów to tabletki, a część roztwory do wstrzykiwań. Postać do wstrzykiwań podaje personel medyczny, najczęściej w szpitalu, i właśnie w tej postaci deksametazon stosuje się w stanach nagłych - na przykład w obrzęku mózgu, gdzie ulotka podaje dawki dożylne.

W bazie ten sam preparat występuje czasem dwukrotnie, raz jako tabletki, raz jako roztwór do wstrzykiwań, pod tą samą nazwą handlową. Nie jest to pomyłka - to dwie różne postacie tej samej marki.

 

Deksametazon - przeciwwskazania

Ulotki wymieniają trzy, a każde z innego powodu:

• nadwrażliwość na deksametazon lub substancje pomocnicze,
• zakażenia układowe - o ile nie jest jednocześnie stosowane leczenie przeciwzakaźne,
• szczepienia żywymi szczepionkami u osób leczonych dawkami immunosupresyjnymi.

Drugie i trzecie przeciwwskazanie mają wspólną przyczynę: deksametazon działa immunosupresyjnie, czyli osłabia odporność. Z tego samego powodu w ciężkich chorobach zakaźnych wolno go stosować tylko razem z leczeniem przeciwinfekcyjnym, nigdy samodzielnie.

 

Deksametazon - skutki uboczne

Deksametazon dzieli profil działań niepożądanych z całą grupą glikokortykosteroidów, ale z charakterystycznymi przesunięciami, które wynikają z jego siły.

Słabiej niż przy innych sterydach wyrażone są działania związane z gospodarką wodno-sodową: zatrzymywanie wody i sodu oraz wzrost ciśnienia tętniczego, którego ulotka nie przewiduje przy małych i średnich dawkach.

Mocniej wyrażone jest natomiast hamowanie osi nadnerczowej - i to ono stoi za zasadą stopniowego odstawiania oraz zmiany na prednizon przy dłuższym leczeniu. Osobno ulotki wymieniają ubożenie organizmu w wapń, co przy dłuższym stosowaniu przekłada się na kości.

Pozostałe działania niepożądane - zakażenia i maskowanie ich objawów, zaburzenia psychiczne na początku leczenia, wzrost stężenia glukozy, zaćma i jaskra po długim stosowaniu, choroba wrzodowa, osteoporoza, rozstępy i upośledzone gojenie ran - są wspólne dla całej grupy i szerzej opisane na stronie glikokortykosteroidów działających ogólnie oraz w artykułach o kortykosteroidach i sterydach.

 

Deksametazon - w jakich lekach występuje i recepta online

Deksametazon występuje w bazie pod kilkoma nazwami handlowymi, w tabletkach oraz w roztworach do wstrzykiwań. Pełna lista z postaciami i podmiotami odpowiedzialnymi jest pod tym tekstem.

Deksametazon wymaga recepty, a leczenie prowadzi lekarz - dawki początkowe są wysokie, zmniejsza się je stopniowo, a przy dłuższym leczeniu zmienia lek na prednizon lub prednizolon.

W Dimedic możesz skonsultować się online: wypełniasz ankietę medyczną, a lekarz ocenia, czy leczenie jest w Twoim przypadku zasadne, biorąc pod uwagę rozpoznanie, przebyte zakażenia, cukrzycę, stan kości i pozostałe przyjmowane leki. Przy pozytywnej ocenie e-recepta trafia do Ciebie SMS-em lub e-mailem.

Wskazania takie jak obrzęk mózgu, ciężki napad astmy czy leczenie COVID-19 wymagającego tlenoterapii to sytuacje szpitalne - nie czeka się w nich na konsultację online.