Ugryzienie przez kleszcza: jak go wyciągnąć i kiedy udać się do lekarza?

Ugryzienie kleszcza jest często bezbolesne, ale może prowadzić do groźnych chorób, takich jak borelioza czy kleszczowe zapalenie mózgu (KZM). Po usunięciu kleszcza należy zdezynfekować miejsce ukłucia i obserwować je przez około 30 dni. Gdy pojawi się rumień wędrujący lub objawy grypopodobne, należy natychmiast skonsultować się z lekarzem. Choć widok wbitego w skórę pasożyta budzi niepokój, warto pamiętać, że nie każde ukąszenie kleszcza kończy się zakażeniem.

 

Kleszcze w Polsce: cykl życia, rodzaje i miejsca występowania

Wzrost aktywności kleszczy obserwujemy w cieplejszych miesiącach. Podobnie jak nasze zwierzęta domowe, my również jesteśmy narażeni na ich ataki podczas spacerów czy relaksu na łonie natury. Kleszcze są pasożytami zewnętrznymi żywiącymi się wyłącznie krwią. W naszym kraju najczęściej spotykany jest kleszcz pospolity (Ixodes ricinus) oraz kleszcz łąkowy. Pajęczaki te przechodzą przez złożony cykl rozwojowy, w którym występują cztery stadia: jajo, larwa, nimfa oraz postać dorosła. Każde kolejne stadium rozwoju kleszcza wymaga żerowania na nowym żywicielu, aby móc przekształcić się w formę bardziej zaawansowaną. Co istotne, ugryzienie nimfy kleszcza bywa niezwykle trudne do zauważenia, ponieważ mierzy ona zaledwie około 1-1,5 milimetra, przypominając ziarenko maku. Z kolei dorosłe samce kleszczy pobierają krew tylko sporadycznie, podczas gdy samice potrafią wielokrotnie zwiększyć swoje rozmiary podczas żerowania.

Kleszcze stają się aktywne w Polsce na przełomie marca i kwietnia, gdy temperatura gruntu osiąga 5-7 stopni Celsjusza. Sezon na kleszcze trwa więc nieprzerwanie przez całą wiosnę, lato, aż po późną jesień. Wbrew powszechnym mitom, pajęczaki te nie spadają z drzew. Czatują na swoje ofiary w:

• wysokich trawach i na łąkach,
• zaroślach, krzewach i na spodniej stronie liści (do wysokości 1,5 metra),
• lasach liściastych i mieszanych, szczególnie na ich obrzeżach,
• parkach miejskich, skwerach i trawnikach,
• przydomowych ogródkach, zwłaszcza w gęstych roślinach i niekoszonej trawie.

 

Jak się chronić przed kleszczami?

Wzrostem aktywności kleszczy zagrożone są niemal wszystkie osoby spędzające czas na zewnątrz. Do grup podwyższonego ryzyka należą pracownicy leśni (leśnicy, drwale), rolnicy, grzybiarze oraz miłośnicy wędrówek, ale ukąszenia równie często dotyczą dzieci bawiących się na miejskich skwerach i w piaskownicach. Bardzo narażone są także zwierzęta domowe, u których zakażenia potrafią rozwijać się błyskawicznie. Po powrocie ze spaceru należy zawsze dokładnie obejrzeć naszego psa lub kota.

3 złote zasady ochrony przed kleszczami

Aby zminimalizować ryzyko bliskiego spotkania z kleszczem, warto:

1. Nosić odpowiednią odzież, taką jak długie spodnie i rękawy, a także zakryte buty.
2. Wybierać jasne ubrania, na których o wiele łatwiej zauważymy wędrującego pajęczaka, zanim zdąży on znaleźć odpowiednie miejsce na skórze.
3. Dokładnie sprawdzić ciało po powrocie z terenów, gdzie mogą występować kleszcze. Pasożyty te najchętniej wbijają się w miejsca, gdzie skóra jest cienka i dobrze ukrwiona: pod kolanami, w pachwinach, na karku, w zgięciach łokci oraz u nasady włosów.

Co stosować na kleszcze?

Stosowanie repelentów na skórę i ubranie może pomóc w ochronie przed ukąszeniami kleszczy. Najskuteczniejsze są preparaty zawierające substancje takie jak DEET, ikarydyna czy IR3535. Należy stosować je zgodnie z instrukcją producenta, zwracając uwagę na stężenie substancji czynnej i zalecany wiek (szczególnie w przypadku dzieci).

Najskuteczniejszą substancją chemiczną, która zabija kleszcze przy kontakcie, jest permetryna. Jest to silny środek biobójczy przeznaczony do oprysków i impregnacji ubrań, butów czy namiotów.

Należy bezwzględnie pamiętać, że preparatów z permetryną NIE WOLNO stosować bezpośrednio na skórę. Stanowią one jednak doskonałą, dodatkową barierę ochronną na odzieży.

 

FAQ: Czego nie robić po ugryzieniu kleszcza?

Nie wolno go wyciskać, wykręcać, przypalać zapalniczką ani smarować żadnymi substancjami (np. masłem lub alkoholem). Prowokuje to pasożyta do wymiotów, a te przedostają się prosto do naszego krwiobiegu. Zwiększa to ryzyko zakażenia chorobami odkleszczowymi.

FAQ: Czy z kleszczem trzeba jechać na SOR?

Zazwyczaj nie jest to konieczne – kleszcza możesz usunąć samodzielnie za pomocą pęsety. Udaj się po pomoc medyczną tylko, gdy nie możesz go wyjąć lub pojawią się objawy wstrząsu anafilaktycznego.

 

Jak wygląda ślad po ukąszeniu kleszcza i czy ugryzienie boli?

Ugryzienie kleszcza jest często bezbolesne, a ślad znika po kilku dniach. Pasożyt wpuszcza do rany ślinę, która zawiera specjalne substancje o działaniu znieczulającym i przeciwzakrzepowym, przez co w momencie wkłucia nie czujemy bólu ani pieczenia. Dopiero po pewnym czasie miejsce ugryzienia staje się lekko swędzące, co wynika z miejscowej reakcji alergicznej na białka zawarte w ślinie pajęczaka.

Odczyn po ugryzieniu kleszcza to najczęściej niewielkie zaczerwienienie i grudka, przypominająca swędzącą krostkę po ukąszeniu komara. Taki bąbel ma zwykle średnicę nie większą niż 1-2 cm i nie powinien budzić nadmiernego niepokoju. Czasem może wystąpić minimalny obrzęk lub siniak, będący wynikiem mechanicznego uszkodzenia naczynek włosowatych w skórze. Zmiany te powinny systematycznie blednąć. Ważne, by przez około 30 dni obserwować miejsce, w które kleszcz nas ugryzł.

 

FAQ: Jak sprawdzić czy to ugryzienie kleszcza?

Najbardziej charakterystycznym dowodem na ugryzienie przez kleszcza jest oczywiście znalezienie samego pasożyta tkwiącego w skórze. Jeśli jednak kleszcz zdążył już najeść się i odpaść, ślad po ugryzieniu wygląda jak niewielka, czerwona plamka z centralnym punktem ukłucia, która może lekko swędzieć.

FAQ: Jak długo goi się ugryzienie kleszcza?

Ślad po ugryzieniu, czyli niewielki obrzęk lub zaczerwienienie będące wynikiem lokalnej reakcji alergicznej i mechanicznego przerwania ciągłości naskórka, utrzymuje się zazwyczaj od kilku do kilkunastu dni. Tempo gojenia zależy od indywidualnych predyspozycji organizmu, jednak z każdym dniem zmiana powinna być coraz bledsza i mniej widoczna.

 

6 zasad bezpiecznego usuwania kleszczy – poradnik krok po kroku

Kleszcza można usunąć samodzielnie w warunkach domowych. Szybkie usunięcie zmniejsza ryzyko zakażenia, dlatego nie warto tracić czasu na dojazdy do przychodni, jeśli dysponujemy odpowiednim sprzętem. Poniżej przedstawiamy, jak bezpiecznie wyciągnąć pajęczaka:

1. Przygotuj narzędzie: najlepiej sprawdzi się metalowa pęseta o cienkich końcach, kleszczołapki (tzw. łapki na kleszcze) lub specjalne lassa dostępne w aptekach. Unikaj używania kosmetycznych pęset o szerokich końcach, które mogą zmiażdżyć odwłok pasożyta.
2. Chwyć kleszcza odpowiednio głęboko: kleszcza należy chwycić jak najbliżej skóry. Ważne, aby złapać go za główkę (aparat gębowy), a nie za pękaty odwłok wypełniony krwią.
3. Pociągnij zdecydowanym ruchem: kleszcza należy wyciągnąć bez obracania go, płynnym i jednostajnym ruchem pionowo do góry. Nie należy wykręcać kleszcza ani smarować go tłuszczem lub alkoholem, ponieważ zwiększa to ryzyko infekcji na skutek sprowokowania u niego wymiotów.
4. Zdezynfekuj ranę: po ugryzieniu przez kleszcza należy zdezynfekować miejsce ukłucia. Można użyć do tego celu preparatów na bazie oktenidyny lub spirytusu salicylowego. Miejsce po usunięciu kleszcza należy zdezynfekować równie starannie, co każdą inną drobną ranę. Nie należy smarować miejsca, w którym tkwi kleszcz, żadnymi substancjami chemicznymi jeszcze przed jego usunięciem.
5. Sprawdź, czy nic nie zostało: w przypadku pozostawienia główki kleszcza w skórze, należy zdezynfekować miejsce i czekać, aż organizm sam ją usunie na drodze naturalnego procesu złuszczania naskórka, podobnie jak postępuje się z drzazgą. Nie wolno dłubać w ranie igłą.
6. Obserwacja: po usunięciu kleszcza należy obserwować miejsce ukłucia przez kilka dni. Jeśli miejsce po ugryzieniu się powiększa lub pojawiają się objawy grypopodobne, należy zgłosić się do lekarza.

Co zrobić z kleszczem?

Po prawidłowym usunięciu pasożyta ze skóry, należy go bezpiecznie zutylizować. Nie zaleca się rozgniatania kleszcza palcami, ponieważ grozi to kontaktem z jego płynami ustrojowymi, które mogą zawierać patogeny. Bezpieczne metody to zanurzenie kleszcza w wysokoprocentowym alkoholu (np. spirytusie salicylowym), szczelne owinięcie go taśmą klejącą lub po prostu spłukanie w toalecie.

FAQ: Po jakim czasie od ugryzienia kleszcza powinno się wykonać badanie na boreliozę?

Badania krwi z surowicy metodą ELISA i Western Blot, mające na celu wykrycie przeciwciał przeciwko krętkom Borrelia, należy wykonać najwcześniej po upływie 4 do 6 tygodni od momentu ukłucia.

FAQ: Kiedy się martwić po ugryzieniu kleszcza?

Niepokój powinny wzbudzić przede wszystkim: pojawienie się na skórze powiększającej się czerwonej plamy z przejaśnieniem w środku (rumień wędrujący), nagłe wystąpienie objawów grypopodobnych (gorączka, silne bóle głowy, bóle mięśni) w okresie od kilku dni do kilku tygodni po ukłuciu, a także przedłużający się obrzęk i ropny stan zapalny w miejscu po usunięciu kleszcza.

 

Ugryzienie kleszcza u dziecka i kobiet w ciąży – zasady postępowania

Grupy te wymagają szczególnej uwagi, ponieważ w ich przypadku proces diagnostyczny oraz ewentualne wdrożenie leków przebiegają inaczej niż u standardowego pacjenta.

Ugryzienie kleszcza u dziecka budzi u rodziców ogromny lęk, jednak warto zachować spokój – zasady mechanicznego usunięcia pasożyta są identyczne. Należy to zrobić jak najszybciej, najlepiej za pomocą pęsety, chwytając pajęczaka najbliżej skóry. U dzieci skóra jest cieńsza i bardziej skłonna do reakcji alergicznych, dlatego swędząca krostka lub czerwony bąbel po ugryzieniu kleszcza mogą być u maluchów większe i utrzymywać się nieco dłużej niż u dorosłych. Nie oznacza to jednak automatycznie infekcji – to często jedynie silna reakcja nadwrażliwości na enzymy zawarte w ślinie pasożyta.

W przypadku kobiet ciężarnych sytuacja jest o tyle istotna, że niektóre patogeny wywołujące choroby odkleszczowe, jak krętki borrelii, mogą teoretycznie przenikać przez łożysko, choć rzadko prowadzi to do powikłań u płodu przy szybkim wdrożeniu leczenia. Kluczową różnicą jest jednak dobór farmakoterapii. O włączeniu antybiotyku po ugryzieniu kleszcza zawsze decyduje lekarz, biorąc pod uwagę bezpieczeństwo pacjentki. Standardowo stosowana u dorosłych doksycyklina jest przeciwwskazana u kobiet w ciąży oraz dzieci poniżej 8. (a czasem 12.) roku życia, ze względu na ryzyko przebarwień szkliwa i zaburzeń rozwoju kości. W tych grupach lekiem z wyboru jest zazwyczaj bezpieczniejsza amoksycylina.

 

FAQ: Czy ugryzienie kleszcza w ciąży jest groźne dla dziecka?

Samo ukąszenie nie jest wyrokiem, ale wymaga czujności. Jeśli u ciężarnej wystąpi rumień wędrujący lub gorączka, należy niezwłocznie wdrożyć antybiotykoterapię bezpieczną dla płodu. Odpowiednio leczona borelioza w ciąży zazwyczaj nie wpływa negatywnie na rozwój dziecka, jednak bagatelizowanie objawów może prowadzić do powikłań narządowych u matki.

FAQ: Jak długo swędzi ugryzienie po kleszczu u dziecka?

Świąd i niewielki obrzęk w miejscu ukłucia mogą utrzymywać się od kilku dni do około tygodnia. Jest to naturalny odczyn po ugryzieniu kleszcza. Jeśli jednak swędzenie nasila się po kilku dniach, a zaczerwienienie zamiast blednąć, zaczyna się rozszerzać, tworząc pierścień, należy pilnie udać się do pediatry, gdyż może to być początek boreliozy.

 

Badanie usuniętego kleszcza – czy warto wysyłać go do laboratorium?

Nowoczesne laboratoria oferują możliwość komercyjnego zbadania kleszcza na obecność Borrelia burgdorferi powodującej boreliozę, a także innych patogenów wywołujących choroby odkleszczowe. Aby sprawdzić, czy kleszcz jest nosicielem bakterii lub innych patogenów, należy go usunąć, zabezpieczyć w szczelnym opakowaniu i wysłać do laboratorium. Szczegółowe instrukcje wysłania kleszcza znajdują się na stronach placówek wykonujących badanie.

Należy jednak pamiętać, że zgodnie z wytycznymi medycznymi, wynik badania kleszcza nie jest podstawą do podjęcia decyzji terapeutycznych. Fakt, że kleszcz był nosicielem niebezpiecznych bakterii, nie oznacza jednoznacznie, że doszło do zakażenia pacjenta. Decyzja o włączeniu antybiotykoterapii decyduje lekarz na podstawie objawów zgłaszanych przez pacjenta oraz wyników badań krwi.

Dowiedz się także o: morfologii krwi (ogólna i z rozmazem): czym jest, badanie, parametry, normy

 

FAQ: Po czym poznać, że kleszcz miał boreliozę?

Gołym okiem nie da się stwierdzić, czy dany kleszcz jest nosicielem krętków Borrelia. Jedynym sposobem na potwierdzenie obecności bakterii w organizmie pajęczaka jest wykonanie specjalistycznego badania genetycznego (PCR) usuniętego osobnika w warunkach laboratoryjnych.

FAQ: Ile musi być wbity kleszcz, żeby zarazić?

Uważa się, że ryzyko zakażenia boreliozą rośnie, jeśli kleszcz tkwi w skórze dłużej niż 24-48 godzin. Krętki Borrelia bytują w jelicie środkowym pajęczaka i potrzebują czasu, aby po rozpoczęciu przez niego żerowania przemieścić się do gruczołów ślinowych, a następnie do krwiobiegu ofiary. Inaczej jest w przypadku wirusa KZM (Kleszczowe Zapalenie Mózgu), gdzie do transmisji patogenu dochodzi bardzo szybko, często już w pierwszych minutach od ukłucia.

 

Choroby odkleszczowe – borelioza, kleszczowe zapalenie mózgu i inne

Z chorobami odkleszczowymi najczęściej kojarzy nam się borelioza i to o niej słyszy się najwięcej. Jednak jest ich znacznie więcej. Poniżej znajdziesz porównanie najczęstszych chorób przenoszonych przez kleszcze i ich typowych objawów:

Choroba	Charakterystyka / główne objawy
Borelioza	Choroba bakteryjna, której typowym pierwszym objawem jest rumień wędrujący, a później może atakować stawy, układ nerwowy i serce
Kleszczowe Zapalenie Mózgu (KZM)	Choroba wirusowa, często dwufazowa: najpierw objawy grypopodobne, a w drugiej fazie objawy neurologiczne (np. zapalenie opon mózgowych)
Anaplazmoza	Choroba bakteryjna powodująca głównie objawy grypopodobne o nagłym początku, takie jak wysoka gorączka, bóle głowy i mięśni
Babeszjoza	Choroba pasożytnicza atakująca czerwone krwinki, mogąca powodować objawy podobne do malarii (gorączka, dreszcze, poty i zmęczenie)

 

W innych rejonach świata kleszcze mogą również przenosić takie choroby, jak dur powrotny, tularemia czy gorączka plamista Gór Skalistych. Każde ukąszenie kleszcza to kontakt z krwią i możliwość przeniesienia potencjalnych chorób na kolejnego żywiciela, którym może być też człowiek.

Borelioza – jak rozpoznać?

Początkowo zazwyczaj ogranicza się do skóry, ale w późniejszym okresie może zająć także układ nerwowy, kostno-stawowy oraz serce. Z tego powodu szczególne trudności diagnostyczne sprawia pacjentom i lekarzom pierwszego kontaktu rozpoznanie przewlekłych postaci zakażeń.

Niepokojące objawy mogą pojawić się już po kilku dniach. Najbardziej charakterystycznym objawem boreliozy jest rumień wędrujący. To reakcja, w której skóra po ugryzieniu kleszcza pokrywa się czerwoną, obrączkowatą zmianą. Rumień wędrujący może pojawić się od 3 do 30 dni po ugryzieniu kleszcza. Zmiana powiększa się z biegiem czasu, osiągając średnicę powyżej 5 centymetrów, często z wyraźnym przejaśnieniem w środku. Nie należy czekać na wizytę u lekarza, jeśli od ukąszenia minęło już kilka godzin, a u osoby ugryzionej rozwijają się błyskawiczne objawy duszności, zawrotów głowy i obrzęku twarzy – takie symptomy świadczą o ryzyku zagrażającego życiu wstrząsu anafilaktycznego, wymagającego wezwania pogotowia.

 

Diagnostyka i leczenie boreliozy oraz kleszczowego zapalenia mózgu

Podstawą leczenia chorób przenoszonych przez pajęczaki jest precyzyjna diagnoza, którą stawia lekarz pierwszego kontaktu lub lekarz chorób zakaźnych. Borelioza to choroba bakteryjna, za którą odpowiada krętek Borrelia burgdorferi. Jeśli pacjent zauważy klasyczny rumień wędrujący, lekarz zleci leczenie natychmiast – w tej sytuacji obecność rumienia jest wystarczającym dowodem infekcji i nie trzeba czekać na pojawienie się przeciwciał. W przypadkach niejednoznacznych, po około 4-6 tygodniach od ukąszenia kleszcza warto wykonać badania laboratoryjne w kierunku obecności przeciwciał we krwi (test ELISA, a przy wyniku dodatnim test potwierdzenia Western Blot).

Borelioza jest leczona antybiotykami przez 14-21 dni, a kleszczowe zapalenie mózgu nie ma celowanego leczenia antybiotykami. W leczeniu boreliozy najczęściej stosowana jest doksycyklina, amoksycylina lub cefuroksym. Należy jednak pamiętać, że lekarze z reguły nie przepisują pacjentom antybiotyku profilaktycznie po każdym ukłuciu pojedynczego kleszcza.

Z kolei w przypadku KZM (Kleszczowego Zapalenia Mózgu), które jest chorobą wirusową atakującą układ nerwowy (często wywołującą zapalenie opon mózgowych i bardzo silne bóle głowy), medycyna dysponuje jedynie leczeniem objawowym, łagodzącym stany zapalne. Na szczęście, szczepienie na KZM jest wysoce skutecznym sposobem zapobiegania tej infekcji. Szczepionka przeciwko kleszczowemu zapaleniu mózgu jest dostępna, natomiast na boreliozę nie ma szczepionki dla ludzi, co czyni unikanie ukąszeń owadów i pajęczaków główną formą ochrony naszego zdrowia.

Sprawdź: Badania na boreliozę – jaki test wykonać, by potwierdzić chorobę?

 

FAQ: Jak szybko trzeba podać antybiotyk po ukąszeniu kleszcza?

Nie ma medycznych wskazań do profilaktycznego podawania antybiotyku natychmiast po każdym ukłuciu kleszcza, poza nielicznymi sytuacjami szczególnymi ocenianymi indywidualnie przez lekarza. Antybiotykoterapię wdraża się niezwłocznie po zdiagnozowaniu rumienia wędrującego lub po potwierdzeniu rozsianej postaci boreliozy na podstawie objawów klinicznych i dodatnich testów serologicznych. 

---

Przychodnia online Dimedic - wybierz konsultację:

E-recepta online

Lekarz rodzinny

Lekarz internista

Lekarz pediatra

---

Bibliografia

1. Derda, M., Cholewiński, M., Klimberg, A., Marcinkowski, J. T., & Hadaś, E. (2017). Wektory przenoszące choroby pasożytnicze, bakteryjne i wirusowe człowieka. II. Pluskwiaki, karaluchy, pchły, mrówki i kleszcze. Hygeia, 52(3), 217-225.
2. Kocoń, A., Sąsiadek, Karolina. & Nowak-Chmura, Magdalena. (2021). Kleszcz–nie taki groźny, jeśli będziesz ostrożny. Edukacja Biologiczna i Środowiskowa, (1).
3. Legatowicz-Koprowska, M., & Walczak, E. (2011). Borelioza—wciąż trudne wyzwanie. In Forum Medycyny Rodzinnej (Vol. 5, No. 4, pp. 336-344).
4. Rajewski, P., Rajewski, P., & Waleśkiewicz-Ogórek, K. (2014). Borelioza—opis przypadku. In Forum Medycyny Rodzinnej (Vol. 8, No. 4, pp. 185-189).
5. Kmieciak, W., Ciszewski, M., & Szewczyk, E. M. (2016). Choroby odkleszczowe w Polsce–występowanie i trudności diagnostyczne. Medycyna Pracy. Workers’ Health and Safety, 67(1), 73-87.
6. Gniadek, A., & Walaszek, H. (2017). Choroby odkleszczowe i znaczenie profilaktyki w zapobieganiu zachorowaniom na boreliozę oraz kleszczowe zapalenie mózgu. Health Promotion & Physical Activity, 2(3), 23-42.
7. Woźniak, A., Zając, Z., Kulisz, J., & Bartosik, K. Wybrane rzadko występujące choroby odkleszczowe u ludzi.
8. Dutkiewicz, J., Cisak, E., Wójcik-Fatla, A., Zając, V., & Sroka, J. (2014). Profilaktyka chorób odkleszczowych. Bezpieczeństwo Pracy: nauka i praktyka, 21-23.

Treści z działu "Wiedza o zdrowiu" z serwisu dimedic.eu mają charakter wyłącznie informacyjno-edukacyjny i nie mogą zastąpić kontaktu z lekarzem lub innym specjalistą. Wydawca nie ponosi odpowiedzialności za wykorzystanie porad i informacji zawartych w serwisie bez konsultacji ze specjalistą.