Barotrauma (uraz ciśnieniowy): przyczyny, objawy i leczenie uszu oraz zatok

Zatkane uszy i nagły ból w samolocie lub pod wodą? To barotrauma – fizyczny uraz ciśnieniowy. Objawia się zawrotami i uczuciem bardzo silnego rozpierania głowy oraz niedosłuchem. Szybką ulgę przynosi wyrównywanie ciśnienia (m.in. próba Valsalvy) i krople obkurczające śluzówkę. Jednak, jeśli ból nie mija, konieczna jest pilna pomoc medyczna.

 

Czym jest i jak powstaje barotrauma?

Aby łatwo zrozumieć, jak dochodzi do urazu ciśnieniowego, wyobraź sobie zwykłą, pustą butelkę po wodzie mineralnej, którą szczelnie zakręcasz na szczycie wysokiej góry, a potem zwozisz do doliny. Wraz ze spadkiem wysokości ciśnienie na zewnątrz rośnie, a butelka zaczyna się kurczyć i zgniatać. Dokładnie to samo prawo fizyki (tzw. Prawo Boyle'a-Mariotte'a) działa na powietrze uwięzione w naszym ciele podczas lotu samolotem czy nurkowania.

Barotrauma, czyli uraz ciśnieniowy zatok i uszu, to uszkodzenie tkanek o charakterze fizycznym, które występuje w wyniku różnicy ciśnień między wnętrzem ciała a otoczeniem. Jak do tego dochodzi?

W naszej głowie znajdują się puste, wypełnione powietrzem przestrzenie – uszy środkowe i zatoki. Łączą się one z gardłem i nosem za pomocą cienkich kanalików (m.in. trąbki Eustachiusza). To takie naturalne „wentylatory”, które otwierają się, gdy ziewamy lub przełykamy ślinę, wpuszczając powietrze i wyrównując ciśnienie.

Problem zaczyna się, gdy te kanaliki są zablokowane (np. przez katar, obrzęk czy polipy). Kiedy nurkujesz lub lądujesz samolotem, ciśnienie na zewnątrz gwałtownie rośnie, ale zamknięte w uchu powietrze nie ma jak uciec ani wyrównać swojej objętości. Powstaje efekt próżni. Doprowadza to do bolesnego wessania i naciągnięcia delikatnej błony bębenkowej oraz błon śluzowych zatok. To potężne napięcie, które może skończyć się rozerwaniem tkanek, bólem i niedosłuchem, to właśnie uraz ciśnieniowy.

 

FAQ: Gdzie może wystąpić barotrauma?

Urazy ciśnieniowe mogą dotyczyć każdej zamkniętej przestrzeni w ciele wypełnionej gazem. Najczęściej występują w obrębie ucha (środkowego i wewnętrznego) oraz zatok przynosowych (czołowych, szczękowych). Mogą też obejmować płuca, przewód pokarmowy, a u nurków w maskach – niekiedy uszkadzają naczynia krwionośne oczu.

 

Gdzie można doznać urazu ciśnieniowego?

Na nasze nieszczęście, zwiększone ryzyko urazu ciśnieniowego najczęściej towarzyszy nam podczas upragnionych wakacji, potrafiąc skutecznie zepsuć wyczekiwany urlop. Barotrauma może się pojawić podczas:

• nurkowania – to właśnie nurkowie są najbardziej narażeni na nagłe zmiany ciśnienia pod wodą,
• podróży lotniczych – problem często dotyka pasażerów samolotów, zwłaszcza na dużych wysokościach i przy współistniejących chorobach górnych dróg oddechowych,
• wspinaczki wysokogórskiej oraz sytuacji ekstremalnych (np. fale uderzeniowe po eksplozjach).

Ale to nie wszystko. Z barotraumą możemy spotkać się również w innych okolicznościach. Na przykład podczas wentylacji mechanicznej. Taka sytuacja zdarza się nierzadko na oddziałach intensywnej terapii, gdzie wtłaczane pod ciśnieniem powietrze bywa bezpośrednią przyczyną uszkodzenia pęcherzyków płucnych (barotrauma płuc). Górnicy pracujący na dużych wysokościach czy osoby nadzorujące budowle podwodne także są narażeni na urazy ciśnieniowe. Delikatną barotraumę możemy odczuć nawet podczas jazdy superszybką windą w wieżowcu, przejazdu pociągiem albo stromego zjazdu samochodem w górach.

 

FAQ: Czy barotrauma to choroba?

Barotrauma sama w sobie nie jest chorobą zakaźną, przewlekłą ani genetyczną. Jest to uraz mechaniczny, czyli bezpośrednie fizyczne uszkodzenie tkanek wywołane różnicą ciśnień. Bardzo często jest jednak bolesnym powikłaniem istniejących wcześniej chorób zapalnych górnych dróg oddechowych (np. przeziębienia).

 

Typowe objawy barotraumy – jak je rozpoznać?

Wyobraź sobie taką sytuację. Wracasz z wakacji, siedzisz wygodnie w fotelu samolotu, a pilot właśnie ogłasza zniżanie do lądowania. Nagle zaczynasz odczuwać dziwny ucisk w uszach, który z minuty na minutę narasta, aż zamienia się w przeokropny, kłujący ból promieniujący na całą głowę. Masz wrażenie, jakby Twoja czaszka miała eksplodować, a dźwięki z otoczenia docierają do Ciebie jak przez grubą warstwę waty. To nie jest zwykłe zmęczenie podróżą. Tak właśnie daje o sobie znać uraz ciśnieniowy.

Barotrauma zatok to niezwykle bolesne doświadczenie. Kiedy ciśnienie spada lub rośnie, a ujście zatoki jest niedrożne, pacjenci odczuwają silny ból zlokalizowany w okolicach czoła, policzków, a niekiedy także górnych rzędów zębów. W przypadku barotraumy zatok czołowych występuje rozpierający ból w okolicy czołowej oraz wynaczynienie się krwi do jamy zatok. Może temu towarzyszyć także krwawienie z nosa, ból ucha oraz problemy ze słuchem. Wraz z nasilaniem się różnicy ciśnień, dolegliwości przybierają na sile. Bardzo często towarzyszą temu uciążliwe szumy uszne – irytujące piski, szelesty lub dzwonienie w uszach, które mogą utrzymywać się na długo po wylądowaniu.

Sytuacja staje się znacznie groźniejsza, gdy ciśnienie zaatakuje głębsze struktury, czyli dojdzie do uszkodzenia ucha wewnętrznego (w tym narządu równowagi – błędnika). Wtedy sam ból to nie wszystko. Pasażer może mieć problem z utrzymaniem pionu po wstaniu z fotela. Zaawansowana barotrauma objawia się silnym bólem, zawrotami głowy oraz zaburzeniami równowagi, a skrajnym powikłaniem tego stanu jest pęknięcie błony bębenkowej. O dziwo, w momencie jej pęknięcia ból może nagle ustąpić (ciśnienie znajduje ujście), ale z ucha zaczyna sączyć się płyn lub krew, a aparat słuchowy ulega fizycznemu uszkodzeniu.

Dowiedz się także o: Zapalenie zatok czołowych: objawy, leczenie domowe i leki

 

FAQ: Dlaczego boli głowa przy lądowaniu samolotu?

Ból głowy podczas zniżania samolotu jest efektem gwałtownego wzrostu ciśnienia w kabinie. Jeśli Twoje zatoki są niedrożne (nawet z powodu lekkiego kataru lub krzywej przegrody), powietrze wewnątrz nich ulega bolesnemu sprężeniu. Naciska to od wewnątrz na błony śluzowe, wywołując potężny, rozpierający ból odczuwany na czole, policzkach i niekiedy na górnych zębach.

 

Jakie narządy może uszkodzić barotrauma?

Choć uraz ciśnieniowy kojarzy się głównie z układem oddechowym i słuchowym, gwałtowna zmiana ciśnienia potrafi wyrządzić szkody w każdej przestrzeni naszego ciała, w której uwięzione jest powietrze.

• Barotrauma płuc (uraz ciśnieniowy płuc) – to jedno z najbardziej niebezpiecznych zjawisk, zagrażających głównie płetwonurkom (ale też pacjentom podłączonym do respiratora). Dochodzi do niego, gdy nurek podczas wynurzania instynktownie wstrzyma oddech. Rozprężające się w płucach powietrze drastycznie zwiększa swoją objętość i rozciąga pęcherzyki płucne aż do ich pęknięcia. Skutkiem może być groźna odma opłucnowa, rozedma śródpiersiowa, a nawet zatorowość gazowa. Towarzyszy temu nagła duszność, silny ból w klatce piersiowej oraz krwioplucie,
• uraz ciśnieniowy zębów (barodontalgia) – to rzadsza, ale wyjątkowo bolesna dolegliwość. Jeśli w niedoleczonym zębie (np. pod nieszczelną plombą lub w kanale korzeniowym) znajduje się uwięziony pęcherzyk gazu, przy zmianie ciśnienia zacznie on gwałtownie zmieniać objętość. Napiera wtedy na niezwykle ukrwioną i unerwioną miazgę zęba. Efekt? Przeszywający ból, a w skrajnych przypadkach wręcz „wysadzenie” wypełnienia zębowego czy pęknięcie szkliwa,
• uraz ciśnieniowy oka i twarzy – to domena osób nurkujących, znana potocznie jako „kompresja maski”. Jeśli w trakcie schodzenia pod wodę nurek zapomni o wypuszczaniu powietrza nosem do wnętrza maski, tworzy się tam podciśnienie. Maska działa wtedy jak potężna przyssawka. Powoduje to silny obrzęk twarzy, wybroczyny, a naczynia krwionośne w gałce ocznej mogą popękać, prowadząc do tzw. wylewów podspojówkowych (mocno przekrwione, czerwone oczy),
• uszkodzenia przewodu pokarmowego – gazy powstające w procesie trawienia naturalnie gromadzą się w naszych jelitach i żołądku. Podczas lotu samolotem czy wynurzania z wody ulegają one rozprężeniu. Może to powodować nieprzyjemne wzdęcia, silne kolki, uczucie ucisku, a w bardzo rzadkich i drastycznych przypadkach – uszkodzenie ścian narządów. Dlatego przed lotem lub nurkowaniem zaleca się unikanie posiłków wzdymających,
• uraz ciśnieniowy skóry – spotykany u nurków pływających w tzw. suchych skafandrach. Gdy ciśnienie rośnie, a nurek nie wpompuje powietrza do skafandra, materiał zaczyna się mocno kurczyć. Fałdy stroju boleśnie zasysają i szczypią skórę (ang. suit squeeze), zostawiając po sobie pręgi i zasinienia przypominające malinki.

 

FAQ: Czy barotrauma jest niebezpieczna?

Większość epizodów – jak np. chwilowe przytkanie uszu w samolocie – to dolegliwości łagodne, które mijają same. Jednak zaawansowana barotrauma (zwłaszcza uraz ciśnieniowy płuc lub pęknięcie błony bębenkowej) to poważny stan, który potrafi trwale uszkodzić słuch lub zagrażać życiu, dlatego wymaga bezwzględnej pomocy medycznej.

FAQ: Dlaczego po locie samolotem nadal mam zatkane uszy?

Uczucie zatkanego ucha po locie wynika z długotrwałego podciśnienia w jamie bębenkowej i obrzęku trąbki Eustachiusza, które nie ustąpiły mimo wylądowania. Czasem w uchu gromadzi się także przesięk (płyn), co potęguje wrażenie przytkania i ogranicza zdolność słyszenia.

 

Przyczyny powstania barotraumy

Dlaczego jedne osoby mogą nurkować i latać bez problemów, a u innych niemal natychmiast wystąpią objawy barotraumy? Odpowiedź kryje się w kondycji naszych dróg oddechowych. Powszechne przyczyny barotraumy obejmują stany, które upośledzają drożność nosa, zatok i uszu. Dzielimy je na dwie grupy:

1. przeszkody anatomiczne i mechaniczne – z anatomicznego punktu widzenia każda fizyczna blokada zwiększa ryzyko urazu ciśnieniowego. Należą do nich m.in. skrzywienie przegrody nosowej, przerost małżowin nosowych czy obecność polipów,
2. infekcje i stany zapalne – ogromną rolę odgrywa tu ogólny stan zdrowia. Infekcje, takie jak przeziębienie lub zapalenie zatok, mogą prowadzić do obrzęku błon śluzowych, co z kolei blokuje trąbkę Eustachiusza i bezpośrednio powoduje barotraumę.

Kiedy kanały są obrzęknięte, ucho środkowe traci możliwość naturalnego wyrównywania ciśnienia. Z reguły barotrauma uszu i zatok związana z pogorszeniem słuchu zwykle ma związek z przechorowaniem infekcji bakteryjnej lub wirusowej. Warto pamiętać, że w samolocie czy pod wodą nawet niewielki, z pozoru niegroźny katar sprawia, że naturalna wentylacja jamy zatok staje się niemożliwa, a rosnące ciśnienie wyrządza bolesne szkody.

 

FAQ: Co oznacza słowo barotrauma?

Słowo "barotrauma" pochodzi z języka greckiego, gdzie "baros" oznacza ciężar/ciśnienie, a "trauma" – uraz lub ranę. Dosłownie jest to więc zranienie ciała wywołane przez gwałtowne zmiany ciśnienia gazów.

FAQ: Po jakim czasie przechodzi barotrauma?

Łagodne przypadki, charakteryzujące się niewielkim uczuciem zatkania po locie samolotem, zwykle ustępują samoistnie po kilku godzinach lub dniach. Poważniejsze uszkodzenia, takie jak krwawienie do zatok czy pęknięcie błony bębenkowej, wymagają odpowiedniego leczenia i mogą goić się przez wiele tygodni.

 

6 skutecznych sposobów, jak uniknąć urazu ciśnieniowego

Nikt nie chce zaczynać wymarzonego urlopu od wizyty na ostrym dyżurze z powodu pękniętej błony bębenkowej. Jak można zapobiec barotraumie?

1. Stosuj techniki wyrównywania ciśnienia. Regularne odtykanie uszu to podstawa. Techniki wyrównywania ciśnienia obejmują m.in. popularną metodę zatykania nosa i dmuchania (tzw. próba Valsalvy), połykanie z zamkniętym nosem (próba Toynbee'ego), żucie gumy oraz regularne przełykanie śliny. Wśród nurków bardzo popularna jest także próba Frenzla. Wykonywanie tych czynności, zwłaszcza w trakcie schodzenia pod wodę lub obniżania lotu, to najlepszy sposób na to, jak wyrównać ciśnienie w uszach.
2. Używaj leków obkurczających. Leki obkurczające błonę śluzową nosa, takie jak oksymetazolina lub ksylometazolina, pomagają udrożnić nos i trąbkę Eustachiusza. Aplikacja kropli na około 30 minut przed lądowaniem może zredukować ryzyko bólu.
3. Lecz infekcje przed podróżą. Pamiętaj, że aby zapobiec barotraumie zatok i uszu, należy w sytuacji wystąpienia infekcji przyjmować odpowiednie leki. W ramach higieny i prewencji przed lotem można stosować płyny do płukania zatok mające właściwości przeciwzapalne, dostępne w aptekach bez recepty. Pomaga to wymyć zalegającą wydzielinę.
4. Zrezygnuj z nurkowania przy objawach chorobowych. To absolutna złota zasada każdego płetwonurka: nie należy nurkować, gdy mamy jakiekolwiek problemy z zatokami czy uszami, w tym stany zapalne. Ignorowanie kataru na głębokości niemal zawsze kończy się urazem ciśnieniowym.
5. Reaguj pod wodą na bieżąco. Jeśli podczas zanurzania się zaobserwujemy jakiekolwiek niepokojące objawy, należy przerwać nurkowanie. Nie kontynuuj zanurzania "na siłę" w nadziei, że ucho "samo przeskoczy". Przerwa w nurkowaniu jest zalecana w przypadku uczucia pełności w uszach po wcześniejszym nurkowaniu oraz podczas latania z infekcją.
6. Dbaj o regenerację po wysiłku. Łagodnie przepłukuj nos solą morską i zrób inhalacje, które nawilżają śluzówki. Należy bezwzględnie unikać gwałtownego wydmuchiwania nosa, by nie wprowadzić bakterii w głąb ucha.

Przeczytaj również: Sposoby na ból głowy - domowe, naturalne, w ciąży

 

FAQ: Jak wyrównywać ciśnienie w uszach?

Najskuteczniejszą i najczęstszą metodą wyrównywania ciśnienia w uchu jest metoda Valsalvy. Polega ona na nabraniu powietrza, zatkaniu nosa palcami, zamknięciu ust i bardzo ostrożnym, powolnym próbowaniu wypuszczenia powietrza przez nos – aż do odczucia charakterystycznego "kliknięcia" w uszach.

FAQ: Czy żucie gumy pomaga w przypadku barotraumy?

Tak, żucie gumy lub ssanie twardych cukierków wymusza częste połykanie śliny oraz ruchy żuchwy. To z kolei aktywuje mięśnie odpowiedzialne za otwieranie trąbki Eustachiusza, co ułatwia ucieczkę lub napływ powietrza i wyrównanie ciśnień.

 

Czy barotrauma może być niebezpieczna dla zdrowia?

Wiele osób bagatelizuje uczucie zatkania ucha po podróży, traktując je jako niegroźną, przejściową niedogodność. Rzeczywiście, u większości z nas skończy się na chwilowym dyskomforcie. Prawda jest jednak taka, że zignorowana lub gwałtowna barotrauma to stan potencjalnie bardzo niebezpieczny dla zdrowia.

W obrębie narządu słuchu największym zagrożeniem jest fizyczne rozerwanie tkanek. Gwałtowna zmiana ciśnienia potrafi doprowadzić do pęknięcia błony bębenkowej oraz poważnego uszkodzenia struktur ucha wewnętrznego (w tym uszkodzenia ślimaka i nerwu słuchowego). Zaniedbany uraz ciśnieniowy może prowadzić do całkowitej utraty słuchu. Co więcej, naruszenie błędnika (narządu równowagi) wywołuje silne zaburzenia orientacji, mdłości i potężne zawroty głowy, co dla osoby znajdującej się na przykład kilkanaście metrów pod wodą stanowi bezpośrednie zagrożenie utonięciem.

Jeszcze groźniejsza sytuacja ma miejsce w przypadku barotraumy płuc, typowej dla wypadków nurkowych (gdy nurek wstrzyma oddech podczas wynurzania). Rozrywające się od nadmiaru ciśnienia pęcherzyki płucne mogą wtłoczyć gaz prosto do krwiobiegu. Prowadzi to do zatorowości gazowej – pęcherzyki mogą zablokować dopływ krwi do mózgu, powodując utratę przytomności, paraliż, a w krytycznych przypadkach nawet śmierć.

Dlatego tak ważna jest czujność i odpowiednia reakcja. Jeśli po nurkowaniu lub locie występują silne zawroty głowy, utrata słuchu lub krwioplucie, należy jak najszybciej szukać pomocy medycznej.

Pamiętajmy, że barotrauma to nie jest zwykła błahostka ani katar, który sam przejdzie. Zawsze podchodź do sygnałów wysyłanych przez organizm z najwyższą ostrożnością. Skonsultuj się z lekarzem, by mieć pewność, że niepokojące objawy i doznany uraz nie pozostawią po sobie trwałych konsekwencji, z którymi przyjdzie Ci się zmagać przez długie lata.

 

FAQ: Jakie leki na barotraumę?

Doraźnie w aptece bez recepty można kupić leki przeciwbólowe (np. ibuprofen, paracetamol) oraz krople lub aerozole obkurczające naczynia krwionośne w nosie (z ksylometazoliną, oksymetazoliną). Lekarz może przepisać dodatkowo antybiotyki, sterydy donosowe lub silniejsze leki przeciwzapalne.

FAQ: Czy barotrauma goi się sama?

Niewielkie urazy ciśnieniowe objawiające się jedynie łagodnym przytkaniem i zaczerwienieniem błony bębenkowej zazwyczaj regenerują się same po wyrównaniu ciśnienia. Poważne uszkodzenia (np. rozdarcie tkanek, wylanie krwi) bezwzględnie wymagają wspomagania lekami, a czasem i zabiegu chirurgicznego.

---

Przychodnia online Dimedic - wybierz konsultację:

E-recepta online

Lekarz rodzinny

Lekarz internista

Lekarz pediatra

---

Treści z działu "Wiedza o zdrowiu" z serwisu dimedic.eu mają charakter wyłącznie informacyjno-edukacyjny i nie mogą zastąpić kontaktu z lekarzem lub innym specjalistą. Wydawca nie ponosi odpowiedzialności za wykorzystanie porad i informacji zawartych w serwisie bez konsultacji ze specjalistą.