Antykoncepcja hormonalna – działanie, rodzaje i skutki uboczne antykoncepcji


Antykoncepcja hormonalna należy do najskuteczniejszych metod zapobiegania ciąży. Przy prawidłowym stosowaniu zaledwie 1 na 1000 kobiet rocznie zajdzie w ciążę. Warto zapoznać się z działaniem hormonów, rodzajami dostępnej antykoncepcji hormonalnej oraz możliwymi skutkami ubocznymi, które może spowodować.

Antykoncepcja hormonalna

Antykoncepcja hormonalna zawdzięcza wysoką efektywność kilku mechanizmom działania:

  • blokuje ona owulację,

  • utrudnia przedostanie się plemników,

  • zakłóca implantację zarodka.

Antykoncepcja hormonalna dostępna jest w wielu postaciach: największą popularnością cieszą się jednak doustne dwuskładnikowe tabletki antykoncepcyjne, zawierające połączenie hormonów: estrogenu i progesteronu. Oprócz nich dostępne są jeszcze tabletki z samym progesteronem, plastry antykoncepcyjne i pierścienie dopochwowe

Dołącz do programu Polecam Dimedic i korzystaj z naszych promocji.

Dowiedz się więcej

Antykoncepcja hormonalna działanie

Stosowanie hormonalnych środków antykoncepcyjnych przynosi wiele korzyści zdrowotnych:

  • regulują one cykl miesiączkowy,
  • zmniejszają bóle menstruacyjne,
  • zwiększają gęstość mineralną kości,
  • a także zapobiegają anemii.

Dodatkowo wykazano, że długotrwałe zażywanie hormonów obniża ryzyko zachorowania na raka endometrium, jajnika oraz jelita grubego. Trzeba też pamiętać, że antykoncepcja hormonalna posiada także wady i może powodować skutki uboczne. Przyjmowanie hormonów ma wpływ na funkcjonowanie naszego organizmu. Stąd tak ważne w przypadku zdecydowania się na przyjmowanie antykoncepcji hormonalnej jest dobranie odpowiedniego preparatu hormonalnego na tradycyjnej wizycie w gabinecie lekarza. Po wykonaniu szczegółowych badań lekarz będzie mógł przepisać lub odmówić wypisania recepty, kiedy zauważy jakiekolwiek przeciwwskazania. Organizm każdej kobiety reaguje odmiennie na dostarczaną dawkę hormonów, dlatego ważna jest profilaktyka i stała kontrola organizmu podczas stosowania antykoncepcji hormonalnej. W przypadku wystąpienia jakichkolwiek niepokojących objawów zawsze trzeba zgłaszać je swojemu lekarzowi prowadzącemu. 

Zobacz także: Antykoncepcja bez recepty – opinia amerykańskich naukowców

Pilnie potrzebujesz recepty?

Skorzystaj z konsultacji online.

Tabletki hormonalne

Typowy preparat antykoncepcyjny zawiera połączenie małych dawek żeńskich hormonów płciowych: estrogenu i progesteronu. Głównym punktem ich działania jest przysadka mózgowa - narząd kierujący równowagą hormonalną organizmu. Przysadka wydziela dwa hormony regulujące przebieg cyklu miesiączkowego: LH i FSH. Nagły wzrost produkcji LH w środku cyklu powoduje pęknięcie pęcherzyka jajnikowego i wydalenie komórki jajowej (czyli owulację). Hormony zawarte w preparatach antykoncepcyjnych tłumią skok LH i w związku z tym skutecznie zapobiegają jajeczkowaniu.

Dowiedziono, że stosowanie środków antykoncepcyjnych utrudnia przedostawanie się plemników przez śluz szyjki macicy. Działanie to wynika z obecności progesteronu i jest wystarczająco skuteczne, aby umożliwić wykorzystanie jednoskładnikowych preparatów u kobiet nietolerujących estrogenów. Antykoncepcja hormonalna blokuje również dojrzewanie błony śluzowej macicy, uniemożliwiając zagnieżdżenie się zapłodnionej komórki jajowej. 

Różne typy preparatów hormonalnych w różnym stopniu wykorzystują wymienione powyżej mechanizmy działania. Ogólnie można powiedzieć, że zażywanie środka antykoncepcyjnego wprowadza jajniki (oraz cały układ rozrodczy) w stan uśpienia:

  • pęcherzyki jajnikowe nie rozwijają się,
  • nie dochodzi do owulacji,
  • błona śluzowa macicy staje się niezdolna do przyjęcia zarodka,
  • a śluz uniemożliwia penetrację plemników.

Metody antykoncepcji

Wybór odpowiedniego środka antykoncepcyjnego zależy nie tylko własnych upodobań, ale także od ogólnego stanu zdrowia. Obecnie mamy do dyspozycji szeroki wachlarz preparatów różniących się nie tylko formą podania, ale także typem i zawartością poszczególnych hormonów.

  • doustne środki antykoncepcyjne - cieszą się one największą popularnością ze względu na prostotę i komfort stosowania. Większość preparatów dostępnych w Polsce stosuje metodę jednofazową, czyli podawanie przez 21-24 dni stałego połączenia hormonów, po których następuje kilkudniowa przerwa. Niekiedy używane są także metody dwu- lub trójfazowe, w których stężenia hormonów ulegają zmianie w zależności od dnia cyklu.  Po odstawieniu pigułek w przeciągu 2-4 dni dochodzi do krwawienia. Ta przerwa z wystąpieniem menstruacji pozwala się upewnić, że antykoncepcja hormonalna faktycznie działa i nie spodziewamy się dzidziusia.

Zobacz także: Najlepsze metody antykoncepcji dla nastolatków

Tabletki antykoncepcyjne 

Typowe opakowanie środka antykoncepcyjnego zawiera blister oznaczony dniami tygodnia, który zawiera 21 lub 24 tabletki aktywne i odpowiednio 7 lub 4 tabletki placebo. Taka formulacja zapobiega najczęstszej przyczynie niepowodzenia antykoncepcji hormonalnej – pomyłce w dawkowaniu.

Antykoncepcja hormonalna - skład 

Niemal wszystkie preparaty hormonalne dostępne w aptece zawierają ten sam składnik estrogenny – etynyloestradiol, różnią się natomiast składnikiem progestagennym. Wybór konkretnego preparatu uzależniony jest zatem głównie od tego komponentu. Progesterony pierwszej generacji, czyli lewonorgestrel i noretysteron są uznawane za najbezpieczniejsze dla układu krążenia; najrzadziej powodują występowanie powikłań zakrzepowych. Za to dla kobiet z problemami z cerą (np. łojotok lub trądzik) najlepsze będą preparaty niewykazujące działania androgennego m.in. octan cyproteronu i drospirenon. Ten ostatni ze względu na dodatkowe działania antyhormonalne może także zapobiegać występowaniu obrzęków, które nierzadko towarzyszą stosowaniu antykoncepcji. 

Zobacz także: Antykoncepcja chroni przed nowotworami. Wyniki wieloletniego badania

Progesteron w tabletkach

Progestageny nowszych generacji np. gestoden i dezogestrel, mimo większej ilości powikłań naczyniowych mogą być chętniej wybierane przez kobiety, chcące uniknąć obfitych krwawień w trakcie przerwy między kolejnymi cyklami. Ciekawą opcją jest też preparat o wydłużonym schemacie dawkowania – Seasonique. Stosuje się go w sposób ciągły przez 84 dni i dopiero po tym czasie następuje przerwa, w której należy spodziewać się wystąpienia krwawienia.

Antykoncepcja hormonalna powinna być stosowana z dużą ostrożnością u kobiet narażonych na wystąpienie chorób sercowo-naczyniowych (palących, z nadwagą, chorujących na nadciśnienie). W takich przypadkach najbardziej odpowiednią opcją jest tzw. minipigułka, zawierająca wyłącznie progesteron w małych dawkach.

Wszystkie doustne preparaty cechuje duża ekspozycja całego organizmu na działanie hormonów. Gdy ze względu na indywidualne preferencje lub stan zdrowia jest to niewskazane, można zastosować:

  • systemy transdermalne,
  • krążki dopochwowe,
  • inne preparaty zewnętrzne. 

Plastry antykoncepcyjne

Systemy transdermalne uwalniają hormony w sposób ciągły, które po przejściu przez skórę, bezpośrednio dostają się do krążenia ogólnego. Metoda ta ogranicza negatywny wpływ preparatów antykoncepcyjnych na narządy takie, jak wątroba. W Polsce największą popularnością cieszą się plastry Evra zawierające etynyloestradiol i norelgestromin. Plastry te zmienia się co tydzień, a po 21 dniach następuje przerwa, podobnie jak ma to miejsce w przypadku preparatów doustnych. Wadą tego typu antykoncepcji jest fakt, że u niektórych kobiet (5-15 %) mogą wystąpić podrażnienia skóry.

Zobacz także: Nowoczesne metody antykoncepcji - plastry antykoncepcyjne

Krążki dopochwowe

Dostępne są pod nazwą handlową NuvaRing. Zakłada się je przed piątym dniem cyklu i pozostawia w pochwie przez kolejne 21 dni. Uwalniane miejscowo hormony zwiększają lepkość śluzu szyjkowego i zmieniają strukturę endometrium, skutecznie zapobiegając ciąży. Oprócz wyżej wymienionych form antykoncepcji hormonalnej dostępne są jeszcze:

  • spirale wewnątrzmaciczne (zakładane raz na kilka lat),
  • implanty podskórne,
  • zastrzyki trzymiesięczne.

Tabletki antykoncepcyjne skutki uboczne

Hormony obecne w antykoncepcji wywierają duży wypływ na cały organizm, nie tylko na układ rozrodczy. Stąd, w szczególności w pierwszych tygodniach stosowania antykoncepcja hormonalna może wywoływać następujące działania niepożądane:

  • powiększenie gruczołów piersiowych, któremu często towarzyszy tkliwość i bolesność piersi,
  • nudności i wymioty oraz inne zaburzenia żołądkowo-jelitowe. Te skutki uboczne zależą od dawki estrogenu i najczęściej ustępują po paru tygodniach użytkowania,
  • krwawienia z pochwy - nie są one obfite, ale niestety mogą występować nieregularnie,
  • zmiany w zachowaniu i nastroju. Receptory dla estrogenu i progesteronu występują w ośrodkowym układzie nerwowym. Wykazano, że estrogeny pobudzają aktywność mózgu, a progesterony zaś ją tłumią. U niektórych kobiet przyjmujących antykoncepcję hormonalną obserwuje się nerwowość, huśtawki nastrojów, epizody depresyjne i rozkojarzenie. Rzadziej efekty są całkiem odwrotne i pacjentki opisują euforię czy pobudzenie zarówno fizyczne, jak i umysłowe.
  • przyrost masy ciała – występuje rzadko, ale w niektórych przypadkach może być znaczący, 
  • trądzik, łojotok i wysypki skórne – mogą wystąpić, gdy stosuje się starsze preparaty o działaniu androgennym. W przypadku nowszych progesteronów występuje efekt ochronny  i często te preparaty stosuje się w leczeniu tych dolegliwości skórnych,
  • migreny – u użytkowniczek antykoncepcji hormonalnej mogą pojawić się migrenowe bóle głowy. Efekt ten występuje częściej przy stosowaniu minipigułek z progesteronem.

Mimo, że skutki uboczne tabletek antykoncepcyjnych są dość liczne, to występują tylko u niewielkiej liczby kobiet. Są one zazwyczaj łagodne i przemijające, choć u niektórych pacjentek mogą doprowadzić do całkowitej rezygnacji z tej formy antykoncepcji.

W przypadku wystąpienia efektów ubocznych, warto zastanowić się nad zmianą preparatu. Różne typy hormonów mogą mieć bowiem całkowicie odmienne działanie. Przykładowo, zmiana preparatu androgennego (lewonorgestrelu) na preparat o działaniu antyandrogennym (drospirenon) może zlikwidować problemy z trądzikiem czy przyrostem masy ciała. W celu ochrony organizmu przed negatywnym wpływem antykoncepcji hormonalnej można zastosować specjalne suplementy diety zawierające witaminy z grupy B, kwas foliowy, cynk (hormony obniżają ich wchłanianie) i zioła wspomagające usuwanie nadmiaru płynów.

Zobacz także: Krwawienie podczas brania tabletek antykoncepcyjnych - przyczyny

Leki antykoncepcyjne

Od dawna wiadomo, że antykoncepcja hormonalna około trzykrotnie zwiększa ryzyko chorób zakrzepowych. Najbardziej zagrożone są kobiety palące, powyżej 35. roku życia obciążone dodatkowymi czynnikami ryzyka m.in. otyłością, nadciśnieniem czy hipercholesterolemią. Ryzyko wzrasta wraz ze zwiększeniem dawki estrogenu w związku z tym dostępne obecnie preparaty są całkiem bezpieczne dla zdrowych kobiet w wieku poniżej 35 lat. Mniej niż 1 na 1000 użytkowniczek doświadczy tego działania niepożądanego w przeciągu roku stosowania.

Wiele uwagi poświęcono zwiększonej zapadalności na raka piersi i szyjki macicy wśród kobiet długotrwale przyjmujących preparaty hormonalne. Ryzyko to faktycznie jest delikatnie zwiększone w trakcie stosowania antykoncepcji, ale na szczęście kompletnie znika po jej odstawieniu. Nie należy też zapominać o korzystnym działaniu hormonów na niektóre nowotwory (m.in. endometrium, jajnika i jelita grubego). Liczne badania epidemiologiczne potwierdziły, że stosowanie antykoncepcji nie zwiększa ogólnego ryzyka choroby nowotworowej, ani śmiertelności.

Tabletki antykocepcyjne jak brać

Dla prawidłowego użytkowania antykoncepcji hormonalnej ważne jest zrozumienie jakie efekty wywołuje ona w organizmie. Stosowanie niskich dawek estrogenu i progesteronu powoduje „uśpienie” jajników. Normalny cykl miesiączkowy zostaje całkowicie zniesiony, pęcherzyki jajnikowe nie rozwijają się i nie dochodzi do owulacji. Wprowadzenie układu rozrodczego w ten stan wymaga co najmniej 7 dni codziennego przyjmowania hormonów. Pominięcie więcej niż jednej z początkowych siedmiu dawek niesie ze sobą zagrożenie wystąpienia owulacji i utraty skuteczności antykoncepcji. Dlatego, gdy coś takiego się zdarzy, należy bezwzględnie przez następny tydzień stosować dodatkowe zabezpieczenie. Często kobiety błędnie postrzegają sposób działania tabletek hormonalnych i uważają, że odpowiednie dawkowanie jest najważniejsze w momencie spodziewanego jajeczkowania. W rzeczywistości pominięcie środkowej dawki nie ma większego znaczenia, ponieważ jajniki zostały już „uśpione” poprzednimi tabletkami! 

Zwiększenie przerwy między kolejnymi cyklami jest drugą ważną przyczyną niepowodzenia metody. W przypadku pominięcia 2-4 ostatnich aktywnych tabletek (15.-21. dzień) należy nie zażywać już tabletek placebo i od razu rozpocząć następny cykl bez robienia jakiejkolwiek przerwy. W ten sposób eliminujemy ryzyko reaktywacji jajników.

Zobacz także: Jak brać tabletki antykoncepcyjne?

Pominięcie tabletki antykoncepcyjnej

Generalnie, zasada przy pominięciu którejkolwiek z dawek jest następująca: należy jak najszybciej przyjąć zaległą dawkę, a później następną o zwykłej porze. 

Niekiedy hormony mogą wywoływać nudności i wymioty, przez które ich wchłanianie ulega zaburzeniu. Gdy wymioty wystąpią w przeciągu dwóch godzin od połknięcia tabletki należy spróbować przyjąć następną. W przypadku długotrwale utrzymujących się wymiotów ryzyko niepowodzenia metody jest zbyt duże i trzeba pomyśleć o dodatkowym zabezpieczeniu.

Antykoncepcja a inne leki

Niektóre leki mogą w znaczący sposób wpływać na skuteczność antykoncepcji hormonalnej. Należą do nich:

  • antybiotyki (szczególnie tetracykliny) –  ponieważ hamują ponowne wchłanianie hormonów z przewodu pokarmowego,
  • leki przeciwpadaczkowe (fenytoina, karbamazepina) – ponieważ zwiększają metabolizm hormonów.

Wynikiem tych interakcji jest zmniejszenie stężenia hormonów, co może skutkować niepowodzeniem metody i niepożądaną ciąża. 

Przestrzeganie reguł stosowania antykoncepcji gwarantuje niemal stuprocentową skuteczność metody. Aby jeszcze lepiej uchronić się przed „wpadką” warto bliżej zapoznać się z ulotką dołączoną do opakowania, gdzie można otrzymać szczegółowe informacje odnośnie specyfiki danego preparatu. Jeśli zachodzi podejrzenie błędnego stosowania antykoncepcji, należy pamiętać o dostępności tabletki „dzień po” bez recepty - EllaOne. Zmniejsza ona ryzyko zajścia w ciążę o około dwie trzecie i wbrew nazwie jej skuteczność pozostaje wysoka aż do pięciu dni po stosunku.

Antykoncepcja zalety

Póki co skupiliśmy się bardziej na skutkach ubocznych antykoncepcji. Jednak regularne stosowanie hormonów ma również wiele zalet. Należą do nich:

  • uregulowanie cyklu menstruacyjnego,
  • zmniejszenie bólu miesiączkowego,,
  • redukcja napięcia przedmiesiączkowego,
  • obniżenie ryzyka licznych chorób ginekologicznych (cyst jajnika, łagodnych chorób piersi),
  • zmniejszenie nadmiernego krwawienia między cyklami i związana z tym redukcja ryzyka anemii,
  • zwiększenie gęstości mineralnej kości,
  • zmniejszenie ryzyka ciąży ektopowej.

Ponadto antykoncepcja hormonalna zmniejsza występowanie nowotworów jajnika, endometrium i jelita grubego. To ochronne działanie powoduje, że przy krótkotrwałym stosowaniu hormonów (poniżej 10 lat) ogólna częstość zapadania na nowotwory prawdopodobnie nie jest zwiększona. Dodatkowo udowodniono, że preparaty zawierające progesterony o działaniu antyandrogennym (drospirenon, octan cyproteronu i inne) przynoszą korzyści w leczeniu trądziku, łojotokowego zapalenia skóry i innych schorzeń dermatologicznych.

Antykoncepcja przeciwwskazania

Antykoncepcja hormonalna nie jest dla wszystkich. Nie powinny jej stosować kobiety, które:

  • mają powyżej 35. lat i czynniki ryzyka zachorowania na choroby układu krążenia (szczególnie palenie, otyłość i nadciśnienie!)
  • cierpią na źle kontrolowane nadciśnienie
  • chorowały bądź ktoś w rodzinie chorował na nowotwory piersi lub macicy
  • mają chorobę zakrzepową lub są genetycznie predysponowane do jej wystąpienia
  • mają niewyjaśnione krwawienia z macicy
  • chorują na niewydolność wątroby bądź cierpią na schorzenia dróg żółciowych.

Przy stosowaniu antykoncepcji, ważna jest regularna kontrola stanu zdrowia, aby w jak największym stopniu maksymalizować jej korzyści, a redukować do minimum działania uboczne.

Zobacz także: Wady i zalety antykoncepcji tabletek antykoncepcyjnych

Bibliografia:

1.Knollman, Bjorn, B. Chabner, and L. Brunton. "Goodman & Gilman's The pharmacological basis of therapeutics." (2011).

2.Katzung, B. G., S. B. Masters, and A. J. Trezor. "Farmakologia ogólna i kliniczna (red. wyd. pol. Buczko W)." Czelej, Lublin (2012).

3.Guillebaud, John, and Mariusz Michalewicz. Antykoncepcja-pytania i odpowiedzi. Wydawnictwo Medycyna Praktyczna, 2005.

4.Dragoman, Monica V. "The combined oral contraceptive pill-recent developments, risks and benefits." Best Practice & Research Clinical Obstetrics & Gynaecology 28.6 (2014): 825-834.

5.Burkman, Ronald, James J. Schlesselman, and Miriam Zieman. "Safety concerns and health benefits associated with oral contraception." American journal of obstetrics and gynecology 190.4 (2004): S5-S22.

6.Gierisch, Jennifer M., et al. "Oral contraceptive use and risk of breast, cervical, colorectal, and endometrial cancers: a systematic review." Cancer Epidemiology and Prevention Biomarkers 22.11 (2013): 1931-1943.

7.Mutschler i inni, ,,Farmakologia i toksykologia", MedPharm Polska, 2016.

8.Kiley, Jessica, and Cassing Hammond. "Combined oral contraceptives: a comprehensive review." Clinical obstetrics and gynecology 50.4 (2007): 868-877.

 


Treści z działu "Wiedza o zdrowiu" z serwisu dimedic.eu mają charakter wyłącznie informacyjno-edukacyjny i nie mogą zastąpić kontaktu z lekarzem lub innym specjalistą. Wydawca nie ponosi odpowiedzialności za wykorzystanie porad i informacji zawartych w serwisie bez konsultacji ze specjalistą.
 

Oceń artykuł

(liczba ocen 0)

Dowiedz się więcej na temat zdrowia

Subskrybuj newsletter Dimedic i otrzymuj najciekawsze informacje oraz aktualne oferty.

Administratorem danych osobowych jest Dimedic Ltd. z siedzibą w Newcastle upon Tyne, 104 Close, Quayside, NE1 3RF, United Kingdom, e-mail: office@dimedic.eu. Z Administratorem możesz skontaktować się za pośrednictwem powołanego przez niego inspektora ochrony danych pod adresem: dpo@dimedic.eu. Dane będą przetwarzane w celu wysyłki Newslettera. Przetwarzanie jest niezbędne w celu realizacji umowy o świadczenie usługi. Podanie danych jest warunkiem udzielenia subskrypcji Newslettera, a ich niepodanie uniemożliwi jej udzielenie. Dane będą przechowywane do chwili zakończenia przez użytkownika subskrypcji Newslettera. Każdej osobie przysługuje prawo do żądania dostępu do swoich danych osobowych, ich sprostowania, usunięcia, ograniczenia przetwarzania oraz ich przenoszenia. Każdej osobie przysługuje prawo do wniesienia skargi do organu nadzorczego oraz cofnięcia zgody w dowolnym momencie bez wpływu na zgodność z prawem przetwarzania, którego dokonano na podstawie zgody przed jej cofnięciem. Każdej osobie przysługuje prawo do wniesienia sprzeciwu wobec przetwarzania jej danych osobowych na podstawie prawnie uzasadnionego interesu administratora, a także sprzeciwu wobec przetwarzania jej danych osobowych na potrzeby marketingu.
Partnerzy i regulatorzy serwisu: